Η δίκη του Ομήρου

 

#ΟΜΗΡΟΣ, #ΔΙΚΗ

ΟΙ ΕΠΙΚΡΙΤΕΣ ΤΟΥ ΟΜΗΡΟΥ

Ποιος έβαλε τον ποιητή στο εδώλιο; ' Ηταν ασεβής ο Όμηρος;

Από τον Ξενοφάνη στον Πλάτωνα — Η μεγάλη δίκη του Ομήρου

Ο Όμηρος, ο ποιητής που σημάδεψε την ελληνική σκέψη και επηρέασε βαθύτατα τον παγκόσμιο πολιτισμό, δεν υπήρξε μόνο αντικείμενο θαυμασμού και λατρείας. Υπήρξε και αντικείμενο σφοδρής κριτικής. Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, φιλόσοφοι, ποιητές, ιστορικοί και μελετητές αμφισβήτησαν τις αφηγήσεις του, τις θεότητες, την ηθική των ηρώων του, ακόμη και τη σοφία που του αποδόθηκε.

Ποιοι ήταν όμως οι επικριτές του; Τι ακριβώς τους ενοχλούσε στα ομηρικά έπη; Ποια επιχειρήματα χρησιμοποίησαν; Και το κυριότερο: είχαν δίκιο;

Αποφασίσαμε λοιπόν να ανοίξουμε έναν ακόμη φάκελο της ομηρικής μας έρευνας. Αυτή τη φορά δεν θα εξετάσουμε μόνο τι είπε ο Όμηρος, αλλά και τι είπαν οι άλλοι για τον Όμηρο.

Δεν πρόκειται να τον υπερασπιστούμε άκριτα ούτε να αποδεχθούμε ανεξέταστα τις κατηγορίες των επικριτών του.

Πρώτα θα ρωτήσουμε χωρίς φόβο και ύστερα θα ελέγξουμε χωρίς έλεος.

Γιατί η φιλοσοφία δεν προχωρεί με προσκυνήματα σε αυθεντίες, αλλά με ερωτήσεις, επιχειρήματα και αποδείξεις.

1. ΞΕΝΟΦΑΝΗΣ Ο ΚΟΛΟΦΩΝΙΟΣ — ΟΙ ΘΕΟΙ ΣΤΟ ΕΔΩΛΙΟ

Ο Ξενοφάνης ο Κολοφώνιος, που έζησε κατά τον 6ο και 5ο αιώνα π.Χ., συγκαταλέγεται στους αρχαιότερους γνωστούς επικριτές του Ομήρου.

Ο Ξενοφάνης κατηγορούσε τον Όμηρο και τον Ησίοδο ότι απέδωσαν στους θεούς συμπεριφορές τις οποίες οι ίδιοι οι άνθρωποι θεωρούν ανήθικες.

Στο απόσπασμα DK 21 B11 αναφέρει:

«Πάντα θεοῖσ’ ἀνέθηκαν Ὅμηρός θ’ Ἡσίοδός τε, ὅσσα παρ’ ἀνθρώποισιν ὀνείδεα καὶ ψόγος ἐστίν, κλέπτειν μοιχεύειν τε καὶ ἀλλήλους ἀπατεύειν».

Δηλαδή, ο Όμηρος και ο Ησίοδος απέδωσαν στους θεούς όσα αποτελούν για τους ανθρώπους ντροπή και αντικείμενο μομφής: την κλοπή, τη μοιχεία και την αμοιβαία εξαπάτηση.

Η κριτική του δεν περιορίζεται στην ηθική. Ο Ξενοφάνης αμφισβητεί και τον ανθρωπομορφισμό των θεών, υποστηρίζοντας ότι οι άνθρωποι τους φαντάζονται με τη δική τους μορφή, τη δική τους φωνή και τις δικές τους συνήθειες.

Και εδώ αρχίζουν οι δικές μας ερωτήσεις.

Ποιος είπε ότι οι ομηρικοί θεοί οφείλουν να συμπεριφέρονται σύμφωνα με τους ανθρώπινους ηθικούς κανόνες;

Ο Όμηρος περιγράφει θεότητες ή χρησιμοποιεί τις θεϊκές μορφές για να αποκαλύψει την ανθρώπινη φύση;

Οι συγκρούσεις των θεών είναι θρησκευτικές διδασκαλίες, ποιητικές αφηγήσεις ή ενδεχομένως συμβολικές αναπαραστάσεις φυσικών και ψυχικών δυνάμεων;

Και αν ο Ξενοφάνης υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι κατασκευάζουν τους θεούς σύμφωνα με τη δική τους εικόνα, πώς γνωρίζει ο ίδιος ποια είναι η πραγματική φύση του θείου;

Δεν πρόκειται για απόρριψη της σκέψης του Ξενοφάνη. Πρόκειται για την εφαρμογή της ίδιας κριτικής μεθόδου και στον ίδιο.

Διότι εκείνος που αμφισβητεί δικαιούται να αμφισβητηθεί.

2. ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ — Η ΑΜΦΙΣΒΗΤΗΣΗ ΤΗΣ ΟΜΗΡΙΚΗΣ ΣΟΦΙΑΣ

Ο  Ηράκλειτος ο Εφέσιος, επίσης του 6ου και 5ου αιώνα π.Χ., δεν περιορίστηκε σε κριτική των θεοτήτων.

Αμφισβήτησε την ίδια τη σοφία του Ομήρου.

Στο απόσπασμα DK 22 B42 αποδίδεται στον Ηράκλειτο η άποψη ότι ο Όμηρος άξιζε να αποβληθεί από τους ποιητικούς αγώνες και να ραπιστεί, μαζί με τον Αρχίλοχο.

Πρόκειται για ιδιαίτερα σκληρή διατύπωση, χαρακτηριστική της πολεμικής που συναντούμε σε ορισμένα προσωκρατικά αποσπάσματα.

Αλλά γιατί τόσο μένος εναντίον του ποιητή;

Ο Ηράκλειτος αμφισβητούσε ότι η πολυμάθεια συνεπάγεται αληθινή κατανόηση. Στην κριτική του για τον Όμηρο μπορούμε να διακρίνουμε και τη σύγκρουση ανάμεσα στο κύρος της ποιητικής παράδοσης και στη φιλοσοφική αναζήτηση της αλήθειας.

Εδώ όμως χρειάζεται προσοχή.

Δεν γνωρίζουμε πάντοτε το πλήρες αρχικό συμφραζόμενο των σωζόμενων αποσπασμάτων.

Επομένως, πριν αποδώσουμε οριστικά κίνητρα στον Ηράκλειτο, οφείλουμε να εξετάσουμε ποιος διέσωσε κάθε φράση και σε ποιο πλαίσιο.

Και ρωτάμε:

Ο Όμηρος ισχυρίστηκε ποτέ ότι είναι φιλόσοφος;

Είναι υποχρεωμένος ένας ποιητής να αποδεικνύει τις αφηγήσεις του όπως ένας φυσικός φιλόσοφος τις θεωρίες του;

Και ποιος αποφασίζει τι αποτελεί σοφία;

Μήπως η ποιητική γνώση και η φιλοσοφική γνώση δεν είναι ταυτόσημες, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η μία αποκλείει την άλλη;

3. ΠΛΑΤΩΝ — Ο ΟΜΗΡΟΣ ΕΞΟΡΙΖΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΔΑΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΕΙΑ

Με τον Πλάτωνα η κριτική αποκτά σαφή πολιτική και παιδαγωγική διάσταση.

Στην «Πολιτεία», κυρίως στο δεύτερο, τρίτο και δέκατο βιβλίο, ο Πλάτων εξετάζει τον ρόλο της ποίησης στη διαμόρφωση των πολιτών.

Αμφισβητεί τις αφηγήσεις που παρουσιάζουν τους θεούς να εξαπατούν, να συγκρούονται και να προκαλούν κακό. Θεωρεί επίσης ότι η μιμητική ποίηση μπορεί να επηρεάσει δυσμενώς την ψυχή, καλλιεργώντας συναισθήματα εις βάρος της λογικής.

Γι' αυτό και η ιδανική πολιτεία του δεν επιτρέπει ανεξέλεγκτα την ποιητική δημιουργία. Η αποδοχή της ποίησης εξαρτάται από το αν υπηρετεί τις αρχές της παιδείας και της πολιτείας.

Εδώ όμως ανοίγει ένα τεράστιο ζήτημα.

Ποιος έχει το δικαίωμα να αποφασίζει τι πρέπει να διαβάζουν οι πολίτες;

Ο φιλόσοφος; Ο κυβερνήτης; Ο νομοθέτης; Το ιερατείο; Ή ο ίδιος ο πολίτης;

Εάν ένας πολίτης δεν μπορεί να διαβάσει τον Όμηρο και να κρίνει μόνος του τις πράξεις των ηρώων, πώς θα αποκτήσει κριτική σκέψη;

Μπορεί να υπάρξει πραγματική πολιτική παιδεία χωρίς ελευθερία της σκέψης;

Ο Πλάτων θέλει να προστατεύσει την πολιτεία από την επιρροή αφηγήσεων που θεωρεί βλαβερές. Αλλά ποιος θα προστατεύσει την πολιτεία από εκείνους που διεκδικούν το αποκλειστικό δικαίωμα να ορίζουν τι είναι ωφέλιμο;

Και κάτι ακόμη.

Ο Όμηρος δεν παρουσιάζει μόνο βία, εξαπάτηση και συγκρούσεις. Παρουσιάζει επίσης τη φιλία, την αυτοσυγκράτηση, τη φιλοξενία, τη δικαιοσύνη, την ευθύνη, τη συμπόνια και την αναγνώριση του άλλου.

Αρκεί να θυμηθούμε τη συνάντηση του Πριάμου με τον Αχιλλέα στην τελευταία ραψωδία της «Ιλιάδας».

Πώς αξιολογούμε λοιπόν ένα ποιητικό έργο; Από τις μεμονωμένες πράξεις των προσώπων του ή από το σύνολο των εμπειριών και των προβληματισμών που προσφέρει;

Και γιατί να θεωρούμε ότι η παρουσίαση μιας ανήθικης πράξης ισοδυναμεί με την ηθική επιδοκιμασία της;

4. ΖΩΙΛΟΣ Ο ΑΜΦΙΠΟΛΙΤΗΣ — Ο ΕΛΕΓΚΤΗΣ ΤΩΝ ΟΜΗΡΙΚΩΝ ΑΝΤΙΦΑΣΕΩΝ

Τον 4ο αιώνα π.Χ. συναντούμε τον Ζωίλο τον Αμφιπολίτη, ο οποίος έμεινε γνωστός στην παράδοση για την επικριτική του στάση απέναντι στον Όμηρο.

Το όνομά του συνδέθηκε με τον χαρακτηρισμό «Ομηρομάστιξ», δηλαδή εκείνος που μαστιγώνει τον Όμηρο.

Από το έργο του σώζονται αποσπασματικές και μεταγενέστερες μαρτυρίες. Γι' αυτό απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή στον διαχωρισμό της ιστορικής κριτικής του από τις υπερβολές που μπορεί να προστέθηκαν στη μεταγενέστερη παράδοση.

Ο Ζωίλος ενδιαφέρθηκε για προβλήματα και αντιφάσεις των ομηρικών αφηγήσεων.

Αλλά εδώ υπάρχει μια σημαντική διάκριση.

Άλλο πράγμα είναι να εντοπίζουμε μια πραγματική αντίφαση και άλλο να μην κατανοούμε τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η επική αφήγηση.

Πρέπει επομένως να ελέγχουμε κάθε συγκεκριμένη ένσταση και όχι να απορρίπτουμε συλλήβδην τον επικριτή ή τον ποιητή.

Η φιλολογική κριτική είναι απαραίτητη. Χωρίς αυτήν, η μελέτη μετατρέπεται σε θαυμασμό χωρίς έλεγχο.

Αλλά και η κριτική χρειάζεται τη δική της κριτική.

5. ΤΙ ΑΚΡΙΒΩΣ ΚΑΤΗΓΟΡΟΥΝ ΣΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;

Από αυτή την πρώτη ιστορική επισκόπηση μπορούμε να διακρίνουμε τέσσερις διαφορετικές κατηγορίες.

Ο Ξενοφάνης αμφισβητεί την εικόνα των θεών και την ηθική των πράξεών τους.

Ο Ηράκλειτος αμφισβητεί το κύρος της ομηρικής σοφίας.

Ο Πλάτων αμφισβητεί την παιδαγωγική και πολιτική καταλληλότητα της ποίησης.

Ο Ζωίλος ελέγχει προβλήματα των ίδιων των αφηγήσεων.

Δεν πρόκειται λοιπόν για μία ενιαία επίθεση εναντίον του Ομήρου. Πρόκειται για διαφορετικές μορφές κριτικής, που ξεκινούν από διαφορετικές φιλοσοφικές και μεθοδολογικές αφετηρίες.

Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό.

Διότι δεν μπορούμε να απαντήσουμε σε μια θεολογική ένσταση με φιλολογικό επιχείρημα ούτε σε μια φιλολογική αντίφαση με μια αυθαίρετη συμβολική ερμηνεία.

Κάθε ερώτημα απαιτεί την κατάλληλη μέθοδο εξέτασης.

6. Η ΜΕΓΑΛΗ ΟΜΗΡΙΚΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

Και τώρα φτάνουμε στην ουσία.

Τι είναι τελικά τα ομηρικά έπη;

Ιστορικές αφηγήσεις; Ποιητικές δημιουργίες; Μυθολογικές παραδόσεις; Φορείς φιλοσοφικών και ηθικών προβληματισμών; Ή σύνθετα έργα που περιλαμβάνουν περισσότερα από ένα επίπεδα νοήματος;

Δεν χρειάζεται να επιλέξουμε βιαστικά μία και μοναδική απάντηση.

Πρέπει πρώτα να εξετάσουμε το ίδιο το κείμενο.

Δεν μπορούμε να αποδώσουμε στον Όμηρο μια συμβολική πρόθεση χωρίς τεκμήρια. Αλλά ούτε μπορούμε να αποκλείσουμε εκ των προτέρων ότι μια επική αφήγηση διαθέτει συμβολικά επίπεδα.

Το ίδιο ισχύει για τις ιστορικές αναφορές, τις γεωγραφικές περιγραφές, τις θεότητες και τους ήρωες.

Πρέπει να διαχωρίζουμε το γεγονός από την ερμηνεία, την υπόθεση από την απόδειξη και την ποιητική δημιουργία από την ιστορική μαρτυρία.

Αυτή είναι η βάση της έρευνάς μας.

7. Ο ΟΜΗΡΟΣ ΔΕΝ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΣΥΝΗΓΟΡΟΥΣ. ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΑΝΑΓΝΩΣΤΕΣ ΠΟΥ ΣΚΕΦΤΟΝΤΑΙ.

Δεν σκοπεύουμε να δημιουργήσουμε ένα ακόμη ιερατείο γύρω από τον Όμηρο.

Ούτε να τον ανακηρύξουμε αλάθητο δάσκαλο της ανθρωπότητας.

Αλλά δεν πρόκειται να δεχθούμε και την άποψη ότι οι επικριτές του κατέχουν αυτομάτως την αλήθεια επειδή υπήρξαν σπουδαίοι φιλόσοφοι.

Ο Ξενοφάνης θα ελεγχθεί.

Ο Ηράκλειτος θα ελεγχθεί.

Ο Πλάτων θα ελεγχθεί.

Ο Ζωίλος θα ελεγχθεί.

Και φυσικά ο ίδιος ο Όμηρος θα ελεγχθεί.

Με τα ίδια κριτήρια και χωρίς προνόμια.

Αυτό είναι το ενδιαφέρον μιας πραγματικά ελεύθερης φιλοσοφικής συζήτησης.

Δεν αναζητούμε οπαδούς του Ομήρου ούτε αντιπάλους του. Αναζητούμε ανθρώπους που διαβάζουν, σκέφτονται, αμφιβάλλουν, ερευνούν και διατυπώνουν τις δικές τους ερωτήσεις.

Γιατί η γνώση δεν προχωρεί με απαγορεύσεις και αυθεντίες.

Προχωρεί με τον διάλογο.

Και ίσως η μεγαλύτερη προσφορά του Ομήρου να μην είναι ότι μας έδωσε όλες τις απαντήσεις, αλλά ότι εξακολουθεί να μας προκαλεί να θέτουμε ερωτήσεις.

Ακόμη και στους επικριτές του.

Η δίκη του Ομήρου μόλις αρχίζει.

Οι μάρτυρες θα κληθούν ένας προς έναν.

Τα ομηρικά κείμενα θα βρίσκονται πάνω στο τραπέζι.

Οι κατηγορίες θα εξεταστούν.

Οι εικασίες θα διαχωριστούν από τις αποδείξεις.

Και η ετυμηγορία δεν θα εκδοθεί πριν ολοκληρωθεί η έρευνα.

Άλλωστε, έχουμε μάθει κάτι από τον πολύτροπο Οδυσσέα: πριν αποφασίσουμε, καλό είναι να ακούμε, να παρατηρούμε και να σκεφτόμαστε.

Πηγές και παραπομπές

Ξενοφάνης, αποσπάσματα DK 21 B11–B16, B34–B35.

Ηράκλειτος, αποσπάσματα DK 22 B40, B42, B56.

Πλάτων, Πολιτεία, 376e–383c και 595a–608b.

Όμηρος, Ιλιάδα, Ω 468–676.

Stanford Encyclopedia of Philosophy, «Xenophanes».

Ομηρικά Έπη

Αστραία

Πόσο σουρεαλιστής είναι ο ρεαλιστής Όμηρος;

 

#ΣΟΥΡΕΑΛΙΣΜΟΣ, #ΡΕΑΛΙΣΜΟΣ

Πόσο σουρεαλιστής είναι ο ρεαλιστής Όμηρος;

Αναμφίβολα, τα Ομηρικά Έπη αποτελούν ένα από τα σπουδαιότερα και πιο διαδραστικά, με την ευρύτερη έννοια, έργα λόγου στην ιστορία του Homo sapiens. Ένα αριστούργημα της παγκόσμιας λογοτεχνίας που εξακολουθεί, χιλιάδες χρόνια μετά, να προκαλεί ερωτήσεις, αντιπαραθέσεις, ερμηνείες και ανατροπές.

Γιατί είναι λογοτεχνικό έργο. Είναι ποίηση, με πλήθος μεταφορών, παρομοιώσεων, συμβολισμών, αλλά και ιστορικών και γεωγραφικών στοιχείων. Δεν πρέπει, όμως, να ξεχνούμε ότι τα Ομηρικά Έπη είναι λογοτεχνία. Δεν είναι αυστηρό ιστορικό ρεπορτάζ. Και αυτή η διάκριση είναι απαραίτητη για να μπορούμε να ξεχωρίζουμε τα μυθοπλαστικά, τα υπερπραγματικά και τα ιστορικά στοιχεία τους.

Δεν είναι ούτε θρησκευτικά ιερά κείμενα, με την έννοια ενός απαραβίαστου θρησκευτικού δόγματος. Γι' αυτό και ο Όμηρος είχε επικριτές ήδη από την αρχαιότητα. Ο Ξενοφάνης επέκρινε τον Όμηρο και τον Ησίοδο επειδή απέδιδαν στους θεούς ανθρώπινα ελαττώματα. Ο Πλάτων, από την άλλη, στην ιδανική του Πολιτεία, αντιμετώπισε με μεγάλη επιφύλαξη την ομηρική ποίηση και πρότεινε τον αποκλεισμό ορισμένων ποιητικών αναπαραστάσεων, κυρίως για παιδαγωγικούς και φιλοσοφικούς λόγους.

Κι όμως, ο Όμηρος επηρέασε βαθύτατα τους ανθρώπους. Με τον Οδυσσέα, ένα από τα ισχυρότερα λογοτεχνικά αρχέτυπα της ανθρώπινης περιπέτειας, μας έμαθε να σκεφτόμαστε, να αμφιβάλλουμε, να κρίνουμε ακόμη και τους θεούς. Τα Έπη απέκτησαν τεράστια παιδαγωγική σημασία, συμβάλλοντας στη διάπλαση των Ελληνοπαίδων.

Ο σουρεαλισμός, βέβαια, είναι ένα πολύ νεότερο καλλιτεχνικό κίνημα, που εκπροσωπήθηκε από ζωγράφους, συγγραφείς και ποιητές. Ο Σαλβαδόρ Νταλί δημιούργησε την «Αποθέωση του Ομήρου», ενώ ο Νίκος Εγγονόπουλος αξιοποίησε μορφές και αναφορές της ελληνικής μυθολογίας μέσα από τη σουρεαλιστική του ματιά.

Ποια είναι, όμως, η διαφορά του σουρεαλισμού από τον ρεαλισμό;

Ας αρχίσουμε από δύο μικρές λέξεις: το «σαν» και το «ως».

Το «σαν» μπορεί να εισάγει μια παρομοίωση, ενώ το «ως» μπορεί να δηλώνει μια πραγματική ιδιότητα ή ιδιότητα με την οποία αντιμετωπίζουμε κάποιον.

«Σε έχω σαν αδελφό μου» σημαίνει ότι δεν είσαι πραγματικά αδελφός μου, αλλά σε αισθάνομαι έτσι.

«Σε αναγνωρίζω ως αδελφό μου» μπορεί να σημαίνει ότι είσαι πράγματι αδελφός μου.

Μικρές λέξεις, μεγάλες διαφορές! Βεβαίως, η χρήση τους στη γλώσσα δεν είναι πάντοτε τόσο απόλυτη.

Πού σταματάει ο σουρεαλισμός και πού αρχίζει ο ρεαλισμός;

Στις «Ιστορίες του κυρίου Κόινερ» του Μπέρτολτ Μπρεχτ είναι το παράδειγμα της κότας που η φαντασία μπορεί να την προικίσει με ένα τρίτο πόδι για να πετάξει.

Η τέχνη μπορεί να ζωγραφίσει μια κότα με τρία πόδια. Η πραγματικότητα, όμως, δεν υποχρεώνεται να ακολουθήσει τη ζωγραφιά μας.

Ο ρεαλισμός απαιτεί να γνωρίζουμε πώς λειτουργεί ο κόσμος. Το ένα και ένα κάνουν δύο και το αεροπλάνο πετάει χάρη στους νόμους της φυσικής και της αεροδυναμικής, όχι χάρη στις ευχές των αιθεροβαμόνων επιβατών του.

Όταν ένας ηθοποιός, υποδυόμενος τον Οθέλλο, σκοτώνει τη Δυσδαιμόνα από ζήλια πάνω στη σκηνή, έχουμε μια καλλιτεχνική αναπαράσταση. Έχουμε θέατρο, μυθοπλασία και τραγωδία.

Όταν ένας άνθρωπος σκοτώνει τη γυναίκα του στην πραγματική ζωή, έχουμε μια πραγματική ανθρωποκτονία, ενδεχομένως γυναικοκτονία, ανάλογα με τα κίνητρα και τις περιστάσεις.

Να τα ξεχωρίζουμε αυτά! Να μην μπερδεύουμε την τέχνη με την πραγματικότητα.

Γιατί οι κότες με τα τρία πόδια δεν πετάνε επειδή τους προσθέσαμε ένα πόδι στη ζωγραφιά. Και τα αεροπλάνα δεν πετούν επειδή κάποιος τα φαντάστηκε με φτερά.

Παρ' όλα αυτά, η δημιουργική φαντασία είναι απαραίτητη για να αλλάξει η πραγματικότητα.

Οι αδελφοί Ράιτ τόλμησαν να αμφισβητήσουν την κατεστημένη αντίληψη για τα όρια της ανθρώπινης πτήσης. Δεν αρκέστηκαν όμως στη φαντασία τους. Πειραματίστηκαν, υπολόγισαν, κατασκεύασαν και δοκίμασαν.

Και έτσι, από τις πρώτες μηχανοκίνητες πτήσεις, φτάσαμε στα σημερινά Boeing που διασχίζουν τους ουρανούς.

Η φαντασία άνοιξε τον δρόμο. Η επιστήμη τον έκανε πραγματικότητα.

Και επιστρέφουμε στον Όμηρο.

Πού αρχίζει και πού σταματάει ο σουρεαλισμός στα Ομηρικά Έπη;

Ήταν ιστορικό πρόσωπο ο Οδυσσέας; Πήγε πράγματι στην Τροία; Επέστρεψε στην Ιθάκη ύστερα από τόσες περιπέτειες; Συνάντησε τους Λαιστρυγόνες και τους Κύκλωπες; Ήταν πραγματικά όντα οι Σειρήνες;

Ή μήπως όλα αυτά αποτελούν ποιητικές αναπαραστάσεις, συμβολισμούς και ψυχολογικά μοτίβα της ανθρώπινης ζωής;

Εδώ ο Όμηρος αποδεικνύεται βαθύς γνώστης των ανθρώπινων χαρακτήρων. Ένας σπουδαίος παρατηρητής της ανθρώπινης ψυχής, τον οποίο θα μπορούσαμε μεταφορικά να αποκαλέσουμε μεγάλο ψυχαναλυτή, πολλούς αιώνες πριν εμφανιστεί η σύγχρονη ψυχανάλυση.

Οι Σειρήνες μπορεί να διαβαστούν ως σύμβολα του πειρασμού. Ο Πολύφημος ως εικόνα της ωμής δύναμης χωρίς αυτογνωσία. Η Κίρκη ως μορφή της μεταμόρφωσης και της απώλειας του ανθρώπινου ελέγχου. Η Πηνελόπη ως παράδειγμα ευφυΐας, υπομονής, επιμονής και στρατηγικής σκέψης.

Αυτές είναι ερμηνείες. Δεν αποτελούν ιστορικές αποδείξεις ούτε τη μοναδική δυνατή ανάγνωση των Επών.

Και ένα ακόμη ερώτημα, ιδιαίτερα ενδιαφέρον.

Είναι αντιφεμινιστικό έργο τα Ομηρικά Έπη;

Είναι υποδεέστερη η Πηνελόπη από τον Οδυσσέα;

Ας θυμηθούμε τη σκηνή της αναγνώρισης στην Οδύσσεια. Η Πηνελόπη δεν παραδίδεται αμέσως στις διαβεβαιώσεις του άνδρα που παρουσιάζεται μπροστά της. Τον δοκιμάζει με το μυστικό του συζυγικού κρεβατιού.
Και την κοιτάζει ποτιδέγμενος όταν τον επιπλήττει αυστηρά κατεβαίνοντας την σκάλα, δεν βγάζει άχνα.

Και ο πολύτροπος Οδυσσέας βρίσκεται, επιτέλους, αντιμέτωπος με μια γυναίκα εξίσου πολύτροπη!

Η Πηνελόπη δεν χρειάζεται να υψώσει σπαθί για να αποδείξει την ευφυΐα της. Αρκεί μια ερώτηση, μια εντολή για τη μετακίνηση του κρεβατιού, και ο Οδυσσέας αναστατώνεται.

Και γεννιέται το ερώτημα: ο άνδρας και η γυναίκα είναι ίσοι και όμοιοι;

Άλλο ισότητα και άλλο ομοιότητα.

Η ισότητα στην ανθρώπινη αξία και στα δικαιώματα δεν προϋποθέτει ότι όλοι οι άνθρωποι είναι πανομοιότυποι ή ότι οφείλουν να έχουν τις ίδιες εμπειρίες και τους ίδιους ρόλους.

Τι θα έπρεπε, δηλαδή, να κάνει ο Όμηρος;

Να στείλει την Πηνελόπη στην Τροία να πολεμήσει και να αφήσει τον Οδυσσέα στην κουζίνα, με τις παντόφλες του, να θηλάζει τον Τηλέμαχο;

Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι οι κοινωνικές αντιλήψεις και οι σχέσεις εξουσίας της ομηρικής εποχής βρίσκονται πέρα από κάθε κριτική. Άλλο να κατανοούμε ένα έργο μέσα στο ιστορικό του πλαίσιο και άλλο να θεωρούμε ότι όλα όσα περιγράφει αποτελούν πρότυπα για τη σημερινή κοινωνία.

Ο ρεαλισμός είναι ρεαλισμός. Η ιστορική πραγματικότητα χρειάζεται στοιχεία, τεκμήρια και αποδείξεις.

Η ποίηση, η φαντασία, η λογοτεχνία και η τέχνη δεν έχουν την ίδια υποχρέωση. Έχουν την ελευθερία να δημιουργούν κόσμους, να ανατρέπουν τους νόμους της καθημερινότητας, να μεταμορφώνουν το πραγματικό και να αποκαλύπτουν πλευρές του ανθρώπου που δεν φαίνονται με την πρώτη ματιά.

Ο Όμηρος δεν ήταν σουρεαλιστής με την ιστορική έννοια του όρου. Προηγήθηκε του σουρεαλισμού κατά χιλιάδες χρόνια.

Μπορούμε, όμως, να διαβάσουμε ορισμένες ομηρικές εικόνες με μια σύγχρονη σουρεαλιστική ματιά.

Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη πρόκληση: να αναγνωρίζουμε την πραγματικότητα χωρίς να φυλακίζουμε τη φαντασία και να απολαμβάνουμε τη φαντασία χωρίς να την παρουσιάζουμε ως αποδεδειγμένη πραγματικότητα.

Γιατί η τέχνη είναι και αυτό: να ταξιδεύεις με τα αβύθιστα πλοία της φαντασίας στην κοσμική θάλασσα της αντίληψης.

Και ο Όμηρος εξακολουθεί να μας προσφέρει ένα από τα ωραιότερα πλοία για αυτό το ταξίδι.

Το τι θα ανακαλύψουμε εξαρτάται από τις ερωτήσεις που τολμούμε να κάνουμε.

Εδώ,  αρχίζουν τα πραγματικά ταξίδια της σκέψης!

Για σκεπτόμενους ανθρώπους....

Ομηρικά Έπη

Αστραία

Ο Όμηρος στη Χώρα του Ανατέλλοντος Ηλίου

 

Οι Ιάπωνες Ομηριστές και το μυστηριώδες γράμμα Ο

Στη Χώρα του Ανατέλλοντος Ηλίου, χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από την Ελλάδα, υπάρχουν άνθρωποι που διαβάζουν τον Όμηρο από το αρχαίο ελληνικό πρωτότυπο, μελετούν την Ιλιάδα και την Οδύσσεια και διατηρούν ζωντανή μια παράδοση που ξεπερνά τα γεωγραφικά και πολιτισμικά σύνορα.

Η αφορμή για την έρευνά μας ήταν μια πληροφορία που είχαμε:

«Στην χώρα του Ανατέλλοντος Ηλίου υπάρχει ένας σύλλογος στον οποίον εγγράφονται όσοι κατανοούν τον Όμηρο από το πρωτότυπο. Στο πέτο του σακακιού τους φορούν το γράμμα όμικρον Ο. Το 2000 αριθμούσε 25.000 μέλη».

Ποιος ήταν αυτός ο σύλλογος; Υπάρχει ακόμη; Ποιοι είναι οι Ιάπωνες που μελετούν τον Όμηρο και γιατί επέλεξαν το γράμμα Ο ως διακριτικό της ομηρικής τους παιδείας;

Ξεκινήσαμε μια βαθιά έρευνα  με την βοήθεια του ΑΙ και ανακαλύψαμε μια αξιοσημείωτη ιστορία.

Ο Όμηρος ταξιδεύει στην Ιαπωνία

Η γνωριμία της Ιαπωνίας με τα Ομηρικά Έπη συνδέεται με την περίοδο Μέιτζι (1868–1912), όταν η χώρα άρχισε να αναπτύσσει συστηματικά τις πολιτιστικές και επιστημονικές σχέσεις της με τη Δύση.

Οι Ιάπωνες διανοούμενοι στράφηκαν προς την αρχαία ελληνική γραμματεία, αναγνωρίζοντας τη σημασία της για την κατανόηση του ευρωπαϊκού πολιτισμού.

Ανάμεσα στους πρώτους μελετητές και μεταφραστές του Ομήρου ήταν ο Tatsusaburo Uchimura, ο οποίος το 1904 δημοσίευσε μετάφραση των τεσσάρων πρώτων ραψωδιών της Ιλιάδας, με τίτλο «Το Τραγούδι της Τροίας».

Ο Nonohito Saito επιχείρησε να μεταφράσει την Οδύσσεια, αλλά πέθανε πριν ολοκληρώσει το έργο του. Οι πρώτοι στίχοι της μετάφρασής του δημοσιεύθηκαν μετά θάνατον, το 1913.

Ο ποιητής Bansui Doi δημοσίευσε ολοκληρωμένη μετάφραση της Ιλιάδας το 1940 και της Οδύσσειας το 1943.

Και οι δύο μεταφράσεις του ήταν έμμετρες.

Τα στοιχεία αυτά καταγράφονται στην ακαδημαϊκή μελέτη του Takero Oiji, The Study of Homer in Japan, που δημοσιεύθηκε το 1979 στο ιαπωνικό περιοδικό Συγκριτικής Λογοτεχνίας. J-STAGE

1983 – Ιδρύεται ο Ομηρικός Κύκλος Ανάγνωσης

Το 1983, στο Τόκιο, ιδρύθηκε ένας κύκλος ανθρώπων που αποφάσισαν να μελετούν συστηματικά τον Όμηρο από το πρωτότυπο.

Η αρχική ονομασία του ήταν:

ホメーロス輪読会 – Homer Reading Circle

Δηλαδή, Κύκλος Ανάγνωσης του Ομήρου.

Ο σύλλογος συνδέθηκε με το Ινστιτούτο Γλώσσας και Πολιτισμού του Πανεπιστημίου Meiji Gakuin και αναπτύχθηκε μέσα στην παράδοση των κλασικών σπουδών του Ιάπωνα ποιητή Junzaburō Nishiwaki (1894–1982).

Η ιδιαιτερότητά του ήταν ότι δεν απευθυνόταν αποκλειστικά σε πανεπιστημιακούς και επαγγελματίες φιλολόγους.

Συμμετείχαν άνθρωποι διαφορετικών επαγγελμάτων, ηλικιών και ενδιαφερόντων, τους οποίους ένωνε η αγάπη για τον Όμηρο και την αρχαία ελληνική γλώσσα.

Το 2023 ο σύλλογος γιόρτασε τα σαράντα χρόνια λειτουργίας του, έχοντας πραγματοποιήσει περίπου 1.100 συναντήσεις.

Σαράντα χρόνια συνεχούς ανάγνωσης και ερμηνείας των Ομηρικών Επών!

Και η ιστορία συνεχίζεται. アメーバブログ（アメブロ）

2026 – Οι Ιάπωνες συνεχίζουν να διαβάζουν την Ιλιάδα από το πρωτότυπο

Σήμερα ο σύλλογος ονομάζεται:

ホメーロス研究会 – Homer Research Society

Ομηρικός Ερευνητικός Σύλλογος.

Σύμφωνα με το επίσημο πρόγραμμα του Πανεπιστημίου Meiji Gakuin για το ακαδημαϊκό έτος 2026, οι συναντήσεις πραγματοποιούνται κάθε Σάββατο, από τις 10:30 έως τις 12:00, μέσω διαδικτύου.

Οι συμμετέχοντες διαβάζουν μεγαλόφωνα το αρχαίο ελληνικό κείμενο, ερμηνεύουν περίπου 20–30 στίχους κάθε φορά, συζητούν και ανταλλάσσουν απόψεις.

Από το φθινόπωρο του 2023 ξεκίνησαν εκ νέου την Ιλιάδα από την πρώτη ραψωδία.

Το 2026 βρίσκονται στην πέμπτη ραψωδία.

Η μελέτη τους δεν περιορίζεται στη μετάφραση των λέξεων.

Εξετάζουν την ομηρική γλώσσα, τη μετρική, τις παρομοιώσεις, τους χαρακτήρες, την αρχαία σκέψη και τις αντιλήψεις για τον άνθρωπο.

Για την ανάγνωσή τους χρησιμοποιούν την αναθεωρημένη έκδοση της Ιλιάδας του Alexis Pierron, που εκδόθηκε στο Παρίσι το 1884.

Ο συντονιστής του κύκλου είναι ο Ryō Sasaki και ακαδημαϊκή υπεύθυνη η Chiharu Wada.

Η συμμετοχή είναι δωρεάν και ανοιχτή σε κάθε ενδιαφερόμενο, ακόμη και σε ανθρώπους που μόλις αρχίζουν να μαθαίνουν αρχαία ελληνικά. Meiji Gakuin University

Η προσωπική μαρτυρία ενός Ιάπωνα Ομηριστή

Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα μαρτυρία δημοσιεύθηκε στις 6 Ιανουαρίου 2014 στην ιστοσελίδα της Ιαπωνικής Εταιρείας Κλασικών Σπουδών.

Ο Yasuo Ikuta, μέλος του Ομηρικού Κύκλου, περιγράφει τις εβδομαδιαίες συναντήσεις των Ιαπώνων αναγνωστών.

Άνθρωποι συγκεντρώνονται σε μια αίθουσα του Τόκιο και ακούγεται η φωνή του Ομήρου στην αρχαία ελληνική γλώσσα.

Άλλοι ενδιαφέρονται για τον Αχιλλέα και τους ομηρικούς χαρακτήρες.

Άλλοι για τη μουσικότητα των στίχων.

Άλλοι για τις εικόνες, τις παρομοιώσεις και την αρχαία ελληνική σκέψη.

Υπάρχουν ακόμη και άνθρωποι που διαβάζουν καθημερινά λίγους στίχους της Ιλιάδας πριν από την αυγή.

Ο Ikuta περιγράφει μια χαρακτηριστική στιγμή από την ανάγνωση της δέκατης τρίτης ραψωδίας.

Οι Ιάπωνες μελετητές συναντούν την ομηρική παρομοίωση ενός βέλους που αναπηδά από την πανοπλία με τα όσπρια που εκτινάσσονται κατά το λίχνισμα.

Η εικόνα τούς θυμίζει αγροτικές εργασίες που υπήρχαν μέχρι πρόσφατα και στην ιαπωνική ύπαιθρο.

Και ξαφνικά, ο Όμηρος γίνεται οικείος.

Η αρχαία ελληνική καθημερινότητα συναντά την ιαπωνική αγροτική ζωή.

Δύο κόσμοι, δύο πολιτισμοί, μια κοινή ανθρώπινη εμπειρία. Κλασική Εταιρεία Ιαπωνίας

Η Ιαπωνοελληνική Εταιρεία

Παράλληλα με τους ομηρικούς κύκλους, στην Ιαπωνία λειτουργεί και η Ιαπωνοελληνική Εταιρεία:

日本ギリシャ協会 – Japan-Greece Society

Ιδρύθηκε τον Δεκέμβριο του 1972 με σκοπό την προώθηση της πολιτιστικής ανταλλαγής, της αμοιβαίας κατανόησης και της φιλίας μεταξύ των δύο λαών.

Διοργανώνει διαλέξεις, πολιτιστικές εκδηλώσεις, συναυλίες και συναντήσεις, ενώ υποστηρίζει δραστηριότητες που σχετίζονται με την ελληνική γλώσσα και τον πολιτισμό.

Στα ενδιαφέροντα των μελών της περιλαμβάνονται η ελληνική ιστορία, η λογοτεχνία, η φιλοσοφία, η μυθολογία, η αρχαιολογία και οι τέχνες.

Η εταιρεία αποτελεί έναν ακόμη ζωντανό σύνδεσμο μεταξύ Ελλάδας και Ιαπωνίας. Japan-Greece Society

Το μυστήριο των 25.000 Ομηριστών και του γράμματος Ο

Επιστρέφουμε τώρα στην αρχική πληροφορία.

Σύμφωνα με το βιβλίο που αποτέλεσε την αφορμή της έρευνάς μας, το 2000 υπήρχε στην Ιαπωνία σύλλογος με 25.000 μέλη, τα οποία κατανοούσαν τον Όμηρο από το πρωτότυπο και φορούσαν στο πέτο τους το γράμμα Ο.

Η πληροφορία είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα, αλλά η μέχρι σήμερα έρευνα δεν έχει επιτρέψει την ανεξάρτητη επιβεβαίωση του αριθμού των μελών ή του συγκεκριμένου διακριτικού.

Δεν γνωρίζουμε ακόμη εάν πρόκειται για παλαιότερο σύλλογο, για διαφορετική πολιτιστική οργάνωση ή για πληροφορία που μεταφέρθηκε από προγενέστερη δημοσίευση.

Ο Ομηρικός Ερευνητικός Σύλλογος του Πανεπιστημίου Meiji Gakuin είναι υπαρκτός και ενεργός, αλλά δεν έχει αποδειχθεί ότι ταυτίζεται με τον σύλλογο των 25.000 μελών.

Η αναζήτηση, επομένως, παραμένει ανοιχτή.

Και το γράμμα Ο περιμένει ακόμη την ιστορική του ταυτοποίηση.

Ο Όμηρος δεν γνωρίζει σύνορα

Αυτό που αποκαλύπτει η έρευνά μας είναι κάτι ουσιαστικότερο από έναν αριθμό μελών.

Η ομηρική ποίηση εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο ζωντανής μελέτης, όχι μόνο στα πανεπιστήμια της Ελλάδας και της Ευρώπης, αλλά και στην Άπω Ανατολή.

Στη Χώρα του Ανατέλλοντος Ηλίου, άνθρωποι εξακολουθούν να συγκεντρώνονται για να διαβάσουν την Ιλιάδα στην αρχαία ελληνική γλώσσα.

Να συναντήσουν τον Αχιλλέα, τον Έκτορα, τον Πρίαμο, τον Αγαμέμνονα και τον Οδυσσέα.

Να αναζητήσουν μέσα στους στίχους τους τη γνώση του ανθρώπου, τη δύναμη του λόγου, τη σημασία της μνήμης και τα ερωτήματα της ανθρώπινης ύπαρξης.

Γιατί ο Όμηρος δεν είναι μόνο μια αρχαία ελληνική πολιτιστική κληρονομιά. Είναι ένα έργο που γεννήθηκε στην Ελλάδα και συνεχίζει να συνομιλεί με την ανθρωπότητα.

Και ίσως αυτή να είναι η ωραιότερη εικόνα της έρευνάς μας:

Ένα πρωινό στο Τόκιο, στην άλλη άκρη της Γης, κάποιος ανοίγει την Ιλιάδα και αρχίζει να διαβάζει:

Μῆνιν ἄειδε, θεά, Πηληϊάδεω Ἀχιλῆος…

Και ο Όμηρος ξαναρχίζει το ταξίδι του.

Από τη χώρα του Ανατέλλοντος Ηλίου, προς την αιωνιότητα.

Πηγές και τεκμηρίωση

1. Πανεπιστήμιο Meiji Gakuin – Ινστιτούτο Γλώσσας και Πολιτισμού. Επίσημο πρόγραμμα του Ομηρικού Ερευνητικού Συλλόγου για το 2026. Επίσημη ιστοσελίδα του Πανεπιστημίου

2. Homer Research Society. Ανακοίνωση για την 40ή επέτειο λειτουργίας του συλλόγου, 2023. Το ιστορικό του συλλόγου

3. Yasuo Ikuta. «Στιγμιότυπα από τον Κύκλο Ανάγνωσης του Ομήρου», Ιαπωνική Εταιρεία Κλασικών Σπουδών, 6 Ιανουαρίου 2014. Η προσωπική μαρτυρία του Ιάπωνα Ομηριστή

4. Takero Oiji. The Study of Homer in Japan, Journal of Comparative Literature, τόμος 22, σελ. 17–27, 1979. Η ακαδημαϊκή μελέτη

5. Japan-Greece Society. Επίσημη ιστοσελίδα και ιστορικό της Ιαπωνοελληνικής Εταιρείας. Ιαπωνοελληνική Εταιρεία

Θα επικοινωνήσουμε άμεσα με αυτό τον σύλλογο με εκτίμηση και σεβασμό στους Πολεμιστές της Ανατολής -Σαμουράι του Ιαπωνικού πολιτισμού  παραπάνω από 7 οπωσδήποτε - και, θα σας ενημερώσουμε για την απάντηση.

Αν γνωρίζετε κάτι περισσότερο να μας το πείτε να το μάθουμε όλοι. Λιγότερα

ΓΙΑ ΤΑ ΟΜΗΡΙΚΑ ΕΠΗ

Αστραία

⚜️Οι Έλληνες Στοχαστές και ο Όμηρος

 

Ομηρικοί Σχολιαστές

Είπαν για τον Όμηρο

Οι σημαντικότεροι αρχαίοι Έλληνες που ερμήνευσαν τον Όμηρο

Από τον Ηρόδοτο έως τον Πλούταρχο, κορυφαίοι στοχαστές της αρχαιότητας στάθηκαν μπροστά στη σκιά του Ομήρου άλλοτε με δέος, άλλοτε με κρίση και άλλοτε με αλληγορική ματιά. Ορισμένοι τον είδαν ως "παιδευτή των Ελλήνων", άλλοι ως ποιητή που διαμόρφωσε τη θρησκεία, άλλοι τον ανέλυσαν με φιλοσοφική αυστηρότητα ή γλωσσική λεπτομέρεια.

Η ανάρτηση παρουσιάζει συνοπτικά δέκα σπουδαίους Έλληνες συγγραφείς και φιλόσοφους, από τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη ως τον Αρίσταρχο και τον Πορφύριο, που διερμήνευσαν, εξέτασαν και τίμησαν το έργο του Ομήρου με διαφορετικά πνευματικά εργαλεία.

Μια περιήγηση στην πολυφωνία της ερμηνείας, μια ωδή στην αθανασία του Ομηρικού Λόγου.

Οι Έλληνες στοχαστές και ο Όμηρος: Δέκα φωνές μέσα στους αιώνες

🔱 1. Ηρόδοτος (5ος αι. π.Χ.)

• Τον αποκαλεί "ποιητή των θεών" και πίστευε πως ο Όμηρος διαμόρφωσε την ελληνική θρησκεία.

• Είπε το θρυλικό: «Ὅμηρος καὶ Ἡσίοδος ἔδωκαν τοῖς Ἕλλησι τοὺς θεοὺς».

• Θεωρούσε πως ο Όμηρος δεν ήταν ιστορικός, αλλά είχε ιστορικές ρίζες.

📘 2. Πλάτων (427–347 π.Χ.)

• Τον θαύμαζε αλλά και τον κριτικάριζε έντονα.

• Στην Πολιτεία, εξορίζει τους ποιητές (συμπεριλαμβανομένου του Ομήρου!) γιατί "παραπλανούν τους νέους".

• Τον αποκαλεί «παιδευτή της Ελλάδας», αλλά ανησυχεί για την ηθική των ηρώων του.

🕊 3. Αριστοτέλης (384–322 π.Χ.)

• Υποκλίνεται στην ποιητική δεινότητα του Ομήρου.

• Στην Ποιητική τον θεωρεί πρότυπο του επικού ποιητή: ξέρει τι να πει και τι να αφήσει.

• Μιλά για την ενότητα και οικονομία της Ιλιάδας σε αντίθεση με άλλους επικούς.

🌀 4. Αρίσταρχος ο Σαμόθραξ (216–144 π.Χ.)

• Ο απόλυτος κριτικός και σχολιαστής του Ομήρου.

• Διηύθυνε τη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας.

• Έγραψε σχόλια, επισημάνσεις και ερμηνείες (τα περίφημα Ὁμηρικὰ ὑπομνήματα).

• Εισήγαγε το κριτικό σημάδι «Ὀβελός» (–) για στίχους που θεωρούσε νόθους.

🧠 5. Ζηνόδοτος ο Εφέσιος (3ος αι. π.Χ.)

• Πρώτος εκδότης του Ομήρου στην Αλεξανδρινή Βιβλιοθήκη.

• Καθόρισε την κανονική εκδοχή της Ιλιάδας και της Οδύσσειας.

• Προηγήθηκε του Αρίσταρχου αλλά με λιγότερη σχολαστικότητα.

📚 6. Διονύσιος Αλικαρνασσέας (1ος αι. π.Χ.)

• Ανέλυσε τον ομηρικό λόγο ρητορικά και στυλιστικά.

• Τον θεωρεί πρότυπο λογοτεχνικού ύφους και παραδειγματικής ελληνικής γλώσσας.

📜 7. Λογγίνος (πιθανόν 1ος ή 3ος αι. μ.Χ.)

• Στο έργο Περὶ ὕψους αναφέρεται στον Όμηρο ως θεϊκό παράδειγμα "ύψους" (sublimity).

• Βλέπει στον Όμηρο μέγεθος, δύναμη και θεϊκή έμπνευση.

🧾 8. Στράβων (64 π.Χ. – 24 μ.Χ.)

• Γεωγράφος που χρησιμοποίησε ομηρικές περιγραφές για τοποθεσίες.

• Πίστευε ότι η γεωγραφία του Ομήρου έχει βάση στην πραγματικότητα (αν και με ποιητική άδεια).

🕯 9. Πορφύριος (3ος αι. μ.Χ.)

• Νεοπλατωνικός που αλληγόρησε τον Όμηρο.

• Στον Οδυσσέα βλέπει τον φιλόσοφο που ταξιδεύει προς την αλήθεια, μέσα από πάθη και πλάνες.

🕊 10. Πλούταρχος (45–120 μ.Χ.)

• Αναφέρεται συχνά στον Όμηρο στα Ηθικά και στις Παράλληλες Βίους.

• Τον συνδέει με φιλοσοφικά διδάγματα και ψυχολογικές παρατηρήσεις.

Λέξεις-κλειδιά (keywords):

Όμηρος, αρχαίοι Έλληνες συγγραφείς, Ηρόδοτος και Όμηρος, Πλάτων, Πολιτεία και  Όμηρος, Αριστοτέλης Ποιητική, Ομηρικά Έπη, Ιλιάδα, Οδύσσεια, αρχαία Ελληνική φιλοσοφία, Ζηνόδοτος, Αρίσταρχος, Διονύσιος Αλικαρνασσέας, Πλούταρχος και Όμηρος, 

Ο Όμηρος δεν ήταν απλώς ποιητής, αλλά πηγή έμπνευσης, φιλοσοφίας και πνευματικής διαμόρφωσης για γενιές στοχαστών. Από τον Ηρόδοτο ως τον Πλούταρχο, διαβάζουμε πώς δέκα κορυφαίοι αρχαίοι Έλληνες είδαν, αγάπησαν ή κριτικάρισαν τον Αοιδό των Ελλήνων.

Αστραία

Το Πνεύμα των Ομηρικών Επών

Σύγχρονα Ομηρικά  Έπη

Ποιο είναι το Πνεύμα των Ομηρικών Επών

 Πού βρίσκεται

 Πώς εμφανίζεται

 Είναι φωτιά, είναι περιστέρι, είναι άνθρωπος, είναι Θεός 

Ποιες είναι οι μεταμορφώσεις και οι περιπέτειές του

Ολόκληρο το Ομηρικό Έπος είναι οι Περιπέτειες του Πνεύματος με αρχέτυπο πρότυπο  ένα θνητό  άνθρωπο, τον ευφυή Οδυσσέα homo sapiens.

Οι μεταμορφώσεις του πνεύματος ξεκίνησαν από τη Νίκη του  Αυτοσύστατου Νου  του Διός, το Πλειστόκαινο, πριν 2.000.000 χρόνια  και συνεχίζονται μέχρι τις μεταμορφώσεις του Διονύσου,  το Ολόκαινο πριν 12000 χρόνια.

 Είναι  πρωταρχική φωτιά, γιατί είναι η πρώτη του DNA εγγραφή στα έμβια όντα με την πρώτη δέσμη συνείδησης του αδελφού του  Διος, του αόρατου  Αίδη Άδη, του Πλούτωνος. Ο Ηράκλειτος  “Ηρακλής”  φιλόσοφος "αετός " το επισημαίνει αυτό  με αετίσια ματιά.

Είναι παρόν στην Ιλιάδα με τον  σοφό γέροντα   Νέστορα που  γνέφει με νεύμα στο πνεύμα.

 Στην Οδύσσεια είναι παρόν με την είσοδο του Τηλέμαχου στην Πύλη της Πύλου την επικράτεια  του Νέστορα.

Είναι οι τρεις θεοί της Φωτιάς,  ο Άρης, η Αθηνά και ο Απόλλων, παρορμητική μεταβλητή και σταθερή φωτιά, αντιστοίχως  Κριός Λέων και Τοξότης

Είναι φωτιά που καίει  την   Τροία ως άνομη πολιτεία, αλλά  και ο Οδυσσέας   με το Θείον, με θεία φωτιά  θειαφίζει την φαυλοκρατία της Ιθάκης.

Είναι ευθυγράμμιση του φωτός, όταν περνάει το Βέλος,  την ακτίνα του Φωτός, ανάμεσα  τα 12  ενεργειακά κέντρα που βρίσκονται στο ανθρώπινο σώμα από τα πόδια μέχρι το κεφάλι.

 Είναι φως, η  σταθερή Συνείδηση που ταξιδεύει  “άβαρις “ με το βέλος του Τόξου του Απόλλωνα.

 Είναι περιστέρι, όταν η Αθήνα περπατά  μαζί με την Ήρα τη γαλαξιακή ψυχή, αρωγή στους Αργείους Αχαιούς.

 Και είναι χελιδόνι, όταν η Αθήνα στο δοκάρι της στέγης του παλατιού της Ιθάκης, την Μνηστηροφονία παρακολουθεί ως  σιωπηλός  μάρτυρας,  του πνεύματος του όρθιου ανθρώπου για την Άνοιξη του.

 Είναι το Πνεύμα του Ανθρώπου, ο ΓανυμήδηςΥδροχόος που τους 12 θεούς κερνά, δηλαδή τροφοδοτεί τα 12 ενεργειακά κέντρα του ανθρώπινου σώματος.

 Και, βρίσκεται  στα 50 αμπέλια την περιουσία του Οδυσσέα που ο πατέρας του ο Λαέρτης προσέχει καλλιεργεί και μεριμνά στο ομηρικό κτήμα, απόκτημα για όλη την ανθρωπότητα.

Τις 50 θέσεις αντιληπτικότητας του νου και του πνεύματος σε κάθετη και οριζόντια ανάγνωση των Ομηρικών Επών

 Με τη βοήθεια του αέρα Ερμή που είναι παρών και στην Ιλιάδα και στην Οδύσσεια και της μεταβλητής Φωτιάς που είναι η Αθήνα, η εξελικτική Νόηση των Ελλήνων.

 Ο Απόλλων η σταθερή φωτιά, έχει τον τελευταίο λόγο γιατί είναι το  Ηλιακό Πυρ, ο στόχος και ο προορισμός της Συνείδησης με κέντρο τον Ήλιο. 

 Η  Υδροχόος Ελλάδα, η Χώρα του Φωτός του Ήλιου Απόλλωνα, τα Ηνία του Πνεύματος Ηνίοχος  κρατά  στην πρωτοκαθεδρία της Γαίας  και  σημειοδοτεί την Κάθοδο των Ελλήνων την Ομηρική, την Νέα Εποχή των επόμενων 2000 ετών, την Ανθρωπόκαινο

Αστραία

Ο Όμηρος στο Ταλμούδ

 

Από την Λεμουρία στην Ατλαντίδα με τα Ομηρικά Φωνήεντα και του Ομήρου την Αυδή

Οι ραβίνοι και ο  Όμηρος

Ο μοναδικός  Έλληνας συγγραφέας που ονομαστικώς αναφέρεται στο Ταλμούδ είναι ο  Όμηρος. Οι ραβίνοι αναγνώριζαν τα ομηρικά έπη ως ένα βασικό (ακόμη και ιερό) κείμενο των Ελλήνων και επέτρεπαν την κατ’ ιδίαν ανάγνωσή τους. Μολονότι τα ομηρικά έπη αποτελούσαν παγανιστικά κείμενα, δεν τα αντιμετώπιζαν ως επικίνδυνα ή αιρετικά, αλλά τα θεωρούσαν περισσότερο ως παραμύθια που τους προσέφεραν μια καλή ευκαιρία για να ειρωνευθούν τη λατρεία των ειδώλων.

Επομένως επέτρεπαν την περιστασιακή ανάγνωση, αλλά απαγόρευαν την εντατική μελέτη τους. Από την άλλη υπήρχαν και Εβραίοι όχι ιδιαίτερα φανατικοί ως προς τη θρησκεία, οι οποίοι μελετούσαν τα ομηρικά έπη ως «ελληνική σοφία».

Οι ραβίνοι, προκειμένου να επιλύσουν λογικά σφάλματα που επεσήμαναν σε δικά τους ιερά κείμενα, αντέγραφαν τακτικές Αλεξανδρινών γραμματικών (όπως ήταν η αναστροφή, δηλαδή η μετάθεση λέξεων σε ομηρικούς στίχους για να εξομαλυνθεί το νόημα). Τον 2ο αι. μ.Χ., επί ραβίνου Josiah, η πρακτική της αναστροφής είχε γίνει πολύ συνήθης. Επιπλέον η διαίρεση της εβραϊκής Βίβλου σε 24 βιβλία έγινε με πρότυπο τη διαίρεση των ομηρικών επών σε 24 ραψωδίες.

Αξίζει τέλος να ειπωθεί ότι η πρώτη εβραϊκή μετάφραση της Ιλιάδας και της Οδύσσειας εκπονήθηκε από τον Σαούλ Τσερνιχόφσκι τη δεκαετία του 1920.

Αλεξάνδρα Ροζοκόκη διευθύντρια Ερευνών στην Ακαδημία Αθηνών

ΠΗΓΗ ΑΥΓΗ

Όμηρος, το ομιλούν μαγικό ελάφι της γνώσης

Πρόλογος

Ο Όμηρος δεν είναι παρά ένα πανέμορφο ελάφι της γνώστης που δεν μπορεί παρά να το αγαπήσεις και να το ερωτευθείς. Και φυσικά, θα πρέπει να το αφήσεις ελεύθερο να τρέχει στα δάση και να τραγουδά σε καταπράσινα λιβάδια χωρίς τα σίδερα καμιάς νοητικής φυλακής.

Ένας από τους Άθλους του Ηρακλή, είναι η Κερυνίτις Έλαφος. Η Άρτεμις, θεά του κυνηγιού και της γνώσης, παίρνει πίσω το μαγικό πανέμορφο ελάφι της, χωρίς να πληγωθεί, από τον Ηρακλή.

 ....στην Χώρα του Μύθου και της Πραγματικότητας 

Αναζητώντας τον Όμηρο

Σκέψεις και  συλλογισμοί  γύρω από τα Ομηρικά  Έπη

 τον κόσμο  την φύση  τον άνθρωπο τον θεό το πνεύμα την  ύλη την ενέργεια τον θάνατο την ζωή την ποίηση και  τον ποιητή.

Ναύαρχος ο Ποιητής Όμηρος, ναυαρχίδα η Ελλάς, προορισμός η Ιθάκη αρμενίζοντας περπατώντας πετώντας για ένα παλάτι καθαρό με μία ψυχή μία καρδιά και ένα μυαλό

Και  ΕΜΕΙΣ  ΝΑΥΒΑΤΕΣ της ΟΜΗΡΟΓΝΩΣΙΑΣ πάνω σε γερό πλοίο και σκαρί στον αναπόφευκτο κατακλυσμό της Γνώσης  τον απελευθερωτικό.

ΜΕΝΤΩΡ Έπεα Πτερόεντα  Ημερολόγιο ΑΛΦΑ

συμβεβηκότων διαδικτυακού καταστρώματος

σε α΄Ενικό

Αστραία

Η Ομηρική Ελλάς

Μία ενδιαφέρουσα ομηρική έρευνα και μελέτη  για τις λέξεις Έλληνες Πανέλληνες Φθία Ελλάς Αχιλλέας, Σπερχειός, όπως απαντώνται στα Ομηρικά Έπη

Η ομηρική πόλη Ελλάς - Το βασίλειο του Πηλέα

To βασίλειο του Πηλέα : Ελλάς - Φθία - Σπερχειός.
Γράφει ο Αδάμης Ευθύμιος
Α) Η Περιοχή της Φθίας, πατρίδα του Αχιλλέα (η Φθία)
Η πρακτική του Ομήρου στην γεωγραφική απεικόνιση μας υποχρεώνει από τους λαούς, οι οποίοι άλλωστε αποτελούν κινητό στοιχείο, να περάσουμε στον ρεαλιστικό χώρο για να επεξεργαστούμε πιο σταθερά γεωγραφικά στοιχεία ώστε να ορίσουμε με γεωγραφικά δεδομένα το βασίλειο του Αχιλλέα .
Το πρώτο ερώτημα που πρέπει να καλύψουμε είναι " πως χρησιμοποιείται ο όρος Φθία στο κείμενο;"
Η λέξη "Φθία" είναι γνωστή στον ελληνικό χώρο πριν τον Όμηρο, ο οποίος την παραλαμβάνει από την παλαιότερη παράδοση ενώ ήδη έχει χρησιμοποιηθεί με πολλαπλή σημασία .
Αυτή, η πολλαπλή χρήση της λέξης η οποία απηχεί την παλαιά και μακρά παράδοση, έχει ήδη προσδώσει μια σημασία της λέξης τόσο σε πρόσωπα - (θεικές μορφές - ήρωες) όσο και σε τοποθεσίες πόλεις - περιοχές ακόμη και σε ανθρώπινα σύνολα, λαούς, ώστε ν' αναγνωρίζουμε μια ιστορική και γεωγραφική λειτουργία του όρου (μύθοι - τοπωνύμια - πρόσωπα) .
Φθία ονομαζόταν μια νύμφη η οποία με τον Απόλλωνα απέκτησε τρεις γιους, τον Δώρο, τον Λαόδοκο και τον Πολυποίτη.
Φθία ονομαζόταν η κόρη του Αμφίονα (βασιλιάς της Θήβας) και της Νιόβης (κόρης του Ταντάλου) την οποία σκότωσε η Άρτεμη στον γνωστό μύθο (Λ-260).
Φθία ονομαζόταν όμως και η παλλακίδα του Αμύντορα για την οποία τύφλωσε τον γιο του Φοίνικα κατά τον Απολλόδωρο(ή τον καταράστηκε να μείνει άτεκνος, Όμηρ.)
Φθία ονομαζόταν μια πόλη, των Μυρμιδόνων η γενέτειρα του Αχιλλέα, για την θέση της οποίας έχουμε διάφορες ασαφείς μαρτυρίες, αφου πρώτος ο Φερεκύδης την ταυτίζει με τη αρχαία Φάρσαλο, παραδοχή που επαναλαμβάνεται και σε άλλους .
Όμως η λέξη Φθία ως ονομασία πόλεως δεν χρησιμοποιείται μόνο στην περιοχή του Αχιλλέα ή την Θεσσαλία, αφού δεν υπήρχε μόνο μία πόλη Φθία, αφού ο ιστορικός Θουκυδίδης αναφέρει πόλη Φθία, στην Αιτωλοακαρνανία κοντά στην πόλη Στράτο, και οι μύθοι μνημονεύουν ότι η νύμφη Φθία σχετίζεται με τον Αιτωλό, όταν αυτός μετά τον φόνο του Άπυ, αφήνει την Ήλιδα (φεύγει) και έρχεται κοντά στους "γιους της Φθίας και του Απόλλωνα1" (τον Δώρο, τον Λαόδοκο και Πολυποίτη), τους οποίους σκοτώνει και βασίλευσε στην χώρα (έδιωξε και τους Κουρήτες), όμως και άλλη πόλη Φθία αναφέρεται στην Πελοπόννησο .
Φθίος ονόμαζονταν και ένας τοπικός ήρωας, ο επώνυμος ήρωας της πόλης Φθίας, ο οποίος ήταν γιος του Ποσειδώνα και της Λάρισας, αδελφός του Αχαιού και του Πελασγού, αυτός οδήγησε μια ομάδα Πελασγών από την Πελοπόννησο στην Θεσσαλία και ίδρυσε νέες πόλεις, φέρεται όμως να είναι ο γιος του Αχαιού, που με την Χρυσίππη, γέννησε τον Έλληνα που έχτισε την πόλη Ελλάδα .
Η ονομασία Φθία, λειτουργεί και ως ένα τοπωνύμιο, του ευρύτερου χώρου, αφού αποδιδόταν σε μια ολόκληρη περιοχή, που στους μύθους κατονομάζεται "Φθία", εκτείνεται μάλιστα έξω από την κοιλάδα του Σπερχειού μέχρι τον Παγασητικό κόλπο και ακόμη πιο βόρεια, μάλιστα με αυτή την χρήση,ως τοπωνύμιο γεωγραφικής περιοχής και ως ονομασία πόλης είναι γνωστή η λέξη και στον Όμηρο.
Το νόημα της λέξης δείχνει να είναι κοντά στο ρήμα φθίω-φθίνω που σημαίνει μαραίνομαι, ελαττώνομαι, παρακμάζω, χάνομαι, όμως η χρήση μια παρόμοιας λέξης και στην Αίγυπτο, για πρόσωπο του αιγυπτιακού πάνθεου, ο θεός Φθά, απηχεί πιθανόν μια μακρά παράδοση κυρίων ονομάτων αλλά και τοπωνυμιών στην Μεσόγειο .
Η πολλαπλή χρήση της λέξης μας υποψιάζει για τον τρόπο χρήσης της από τον Όμηρο αφού δημιουργεί την εύλογη απορία μήπως ο ποιητής χρησιμοποιεί το όρο με σκοπιμότητα, πότε για να δηλώσει μια πόλη, πότε μια περιοχή πιο διευρυμένη της πόλεως και πότε ένα μεγάλο γεωγραφικό διαμέρισμα με πλατιά όρια .

Η Φθία λοιπόν αποδίδεται στον Αχιλλέα, αλλά όχι αποκλειστικά σ' αυτόν αφού και άλλοι που είχαν τα βασίλεια σε περιοχές κοντινές αποκαλούνται από τον Όμηρο "Φθίοι", π.χ Φθίοι ονομάζονται και οι στρατιώτες του Πρωτεσιλάου (Ν693-7) και του Φιλοκτήτη, οι οποίοι μάχονται καθ' όλη την διάρκεια των εχθροπραξιών, όταν μάλιστα ο Αχιλλέας απέχει .
Έτσι στην επίθεση του Έκτορα για να κάψει τα πλοία, ο ποιητής κάνει σαφές ποιοι τα υπερασπίζονται :
Τα πλοία ήταν εκεί του Αίαντα και του Πρωτεσιλάου
……………………………………………………………εκεί
με λύσσα αγωνίζονταν οι μαχητές και οι ίπποι,
οι Ίωνες μακροχίτωνες, οι Βοιωτοί, οι Λοκροί και οι Φθίοι… Ν 685


Άραγε τις πρώτες σειρές των καραβιών τις υπερασπίζονται Φθίοι, διότι εκεί είχαν τα καράβια τους, οι οποίοι είναι οι στρατιώτες των βασιλείων βορείως του Σπερχειού, που μάλιστα διοικούνται από συγκεκριμένους βασιλείς :


Και ήσαν των Φθίων αρχηγοί ο Μέδων και ο Ποδάρκης
Ο Μέδων ήταν γέννημα άνομο του Οϊλέα, λωλάδελφος του Αίαντα
Ν 693,4
Ο Μέδων ήταν στην καταγωγή Λοκρός και κατέφυγε στην πόλη Φυλάκη, κατόπιν φόνου, ενώ όπως μαθαίνουμε στην Β -725 αυτός διοικούσε του στρατιώτες του Φιλοκτήτη, επειδή εκείνος έμεινε στην Λήμνο εξαιτίας δαγκώματος φιδιού .
Ο Ποδάρκης πληροφορούμαστε στην Β 705 ότι ήταν ο αδελφός του Πρωτεσιλάου και μετά τον θάνατό του στην Τροία, διοικούσε εκείνος τους στρατιώτες του.
Εδώ ο Όμηρος δεν μας αναφέρει αν κάποιοι άλλοι από τα υπόλοιπα θεσσαλικά βασίλεια έχουν συμπαραταχθεί μαζί τους όμως τονίζει :

"με τα άρματά τους αυτοί μπροστά (Ποδάρκης- Μέδων) των ανδρειωμένων
Φθίων, μάχονται με τους Βοιωτούς να σώσουν τα καράβια……
Ν 699,700
Οι συγκεκριμένοι "Φθίοι" όπως αποδεικνύεται εδώ, είναι "πιο απομακρυνσμένοι Φθίοι" από την Φθία του Αχιλλέα, αφού δεν συμπαρατάσσονται μαζί του όταν εκείνος φιλονικεί έντονα με τον Αγαμέμνονα, τον αρχηγό του στρατού, αλλά μένουν πιστοί στον αρχηγό και συνεχίζουν να συμπολεμούν με έναν μη "Φθίο".
Θα μπορούσαμε μάλιστα να πούμε ότι μόνο αυτοί ονομάζονται ξεκάθαρα από τον Όμηρο "Φθίοι" δηλαδή οι στρατιώτες του Πρωτεσιλάου και οι στρατιώτες του Φιλοκτήτη, που είχαν αρχηγούς τον Ποδάρκη, αδελφό του Πρωτεσιλάου και τον Μέδονα, νόθο αδελφό του Αίαντα του Λοκρού!
Η Φθία όμως είναι και περιοχή που σχετίζεται στενά (στον Όμηρο) με τον Αχιλλέα, ως χώρος του βασιλείου του .
Όταν ο Πάτροκλος κλαίγοντας για την ήττα των Αχαιών, στην Π ραψωδία, θα πλησιάσει τον Αχιλλέα εκείνος θα του πει :


" μήπως από την Φθία μας ήρθε μήνυμα και εσύ το ξέρεις μόνο
ακόμη καθώς λένε, ζει ο Μενοίτιος, του Άκτορα ο γιος,
ζει ακόμη και ο Πηλεύς, του Αιακού ο γιος, στους Μυρμιδόνες μέσα"
Π 13-15
Η περιοχή του βασιλείου του ονομάζεται λοιπόν Φθία, όμως αυτό που δεν διευκρινίζεται είναι αν εδώ εννοεί μια πόλη ή μια γεωγραφική περιφέρεια, διότι οι στρατιώτες του Αχιλλέα δεν ονομάζονται επίσημα "Φθίοι" αλλά Μυρμιδόνες, αφού και ο πατέρας του Αχιλλέα, ο Πηλέας "ζει στους Μυρμιδόνες" .
Στην ίδια πάλι συνομιλία, Αχιλλέα - Πατρόκλου, (Π 1-100) ο Αχιλλέας ρωτάει τον Πάτροκλο αν θέλει να φανερώσει κάτι "στους Μυρμιδόνες" και εκείνος απαντώντας του ζητάει "το στρατό των Μυρμιδόνων" ενώ στην συνέχεια όταν και ο Αχιλλέας
συναινεί, τότε του αναθέτει την αρχηγία "στους πολεμόχαρους Μυρμιδόνες", γι' αυτό όταν εκείνος βρίσκεται νεκρός στο στρατόπεδο οι "Μυρμιδόνες Πάτροκλον ανεστενάχοντο γοώντες…"Σ-355(οι Μυρμιδόνες τον Πάτροκλο θρηνούσαν….)…..
Η αναντιστοιχία αυτή γίνεται όρατή όταν η Βρισηίδα επιστρέφει ξανά στην σκηνή του Αχιλλέα (Τ283 ) όπου συναντά μπρος της το άψυχο σώμα του Πατρόκλου και ανάμεσα στα θρηνητικά λόγια θα πει : " έφασκες …άξειν τ' ενί ναυσίν ες Φθίην, δαίσειν δε γάμον μετά Μυρμιδόνεσσι (Τ-299,300)" είπες πως θα με φέρεις με τα καράβια στην Φθία και ότι θα κάμης το τραπέζι του γάμου μας μέσα στους Μυρμιδόνες "
Ο γάμος του Αχιλλέα θα γινόταν στην Φθία, διότι στην Φθία βρίσκεται ο βασιλιάς Πηλέας αφού σύμφωνα με τον ίδιο τον Αχιλλέα στην Τ-323, εκεί θα τον έκλαιγε νεκρό αν είχε πεθάνει και εκει θα επέστρεφε ο Πάτροκλος (σε δε Φθίηνδε νέεσθαι) αν ζούσε, επίσης εκεί θα οδηγούσε τον διάδοχο του θρόνου, τον γιο του Αχιλλέα για να του δείξει τα πλούτη, τους δούλους και το παλάτι (υψερεφές μέγα δώμα).
Πράγματι ο στρατός του Αχιλλέα δεν χαρακτηρίζεται πρωτίστως από το όνομα "Φθίοι" αλλά διατηρεί κάποια άλλα φυλετικά ονόματα, παρ' ότι κατάγεται από την Φθία .
Αυτό ακριβώς ομολογείται στον κατάλογο των νεών (Β 684) όταν απαριθμούνται οι δυνάμεις των Αχαιών, διότι εκεί το συνολικό στράτευμα του Αχιλλέα ονομάζεται πρώτα Μυρμιδόνες και κατόπιν Έλληνες και Αχαιοί :


"Μυρμιδόνες Δε καλεύντο και Έλληνες και Αχαιοί" Β 684


Αυτή η έλλειψη αντιστοίχησης και άμεσης σύνδεσης του λαού του Αχιλλέα με την ονομασία "Φθίοι"προβληματίζει, διότι δείχνει ότι σκόπιμα αποφεύγεται η συγκεκριμένη σύνδεση (δηλαδή οι Μυρμιδόνες μπορούν να ονομάζονται και Έλληνες, Φθίοι όμως ;).
Από την άλλη γίνεται φανερό ότι ο ποιητής Όμηρος χρησιμοποιώντας τον όρο "Φθία" εννοεί και μια εδαφική περιοχή( ως Φθία), που είναι κυρίως βασίλειο, έχει πόλεις δικές του, κάποια γεωγραφικά δεδομένα(Σπερχειός) και όρια .
Ένα χαρακτηριστικό όριο αναφέρεται την νύχτα της πρεσβείας (Ι) όταν ο Φοίνικας απευθυνόμενος στον Αχιλλέα θα του πει για την φιλόξενη υποδοχή που του παρείχε ο Πηλέας, όταν άφησε την Ελλάδα και ήρθε στην Φθία :


" Στην άκρη της Φθίας άρχοντα μ' έστησε να κυβερνώ τους Δόλοπες"
Ι 484-5.
Όμως οι Δόλοπες ήταν ένας συγκεκριμένος λαός ο οποίος επιβιώνει και στους ιστορικούς χρόνους μάλιστα γνωρίζουμε γι' αυτούς πολλά στοιχεία .
Συνεπώς ο Όμηρος, μιλώντας για τους Δόλοπες, είναι βέβαιος για δύο πράγματα, πρώτον ότι ανήκουν στο βασίλειο του Πηλέα, που ονομάζεται Φθία, και δεύτερο ότι κατά την μυκηναϊκή εποχή βρίσκονταν στα σύνορα της Φθίας.
Ένα άλλο γεωγραφικό στοιχείο που χώρου που μνημονεύεται ως περιοχή του βασιλείου του Πηλέα, είναι ο ποταμός Σπερχειός.
Ο θεός - ποταμός που ζωογονεί την περιοχή, λατρεύεται και στις πηγές του ο βασιλιάς, είχε "βωμό" όπου πρόσφερε σημαντικές θυσίες αφού εκεί υπήρχε και "τέμενος" ("κτήμα") .
Θα πει λοιπόν ο ίδιος ο Αχιλλέας, απευθυνόμενος προς το ντόπιο θεό, όταν ο πιο αγαπημένος του στρατιώτης και φίλος πεθαίνει :


"Σπερχειέ άδικα σου έταξε ο πατέρας μου πως
όταν εγώ γυρίσω, εκεί στην πατρική μου γη, για χάρη σου
θα έκοβα τα μαλλιά μου και θα σου πρόσφερα ιερή πλούσια θυσία
και πως εκεί θα έσφαζα πενήντα βαρβάτα κριάρια στις πηγές σου,
όπου έχει τέμενος και ευώδη βωμό"
Ψ 144-147
Η προσφορά της κόμης των νεαρών αγοριών στις πηγές και εδώ του διαδόχου, Αχιλλέα, στον συγκεκριμένο θεό- ποταμό δείχνει την μεγάλη σημασία του ποταμού για το βασίλειο του Πηλέα .
Σ' αυτό λοιπόν το βασίλειο, σ' αυτή τη Φθία, ανήκουν οι πόλεις που μνημονεύονται και κατονομάζονται στην Β 681,2 ότι έστειλαν στρατό, υπό τις διαταγές του Αχιλλέα : το Πελασγικό Άργος, η Άλος, η Αλόπη, η Τρηχίνα, η Ελλάς και η Φθία, (εάν οι δύο τελευταίες είναι πόλεις).


" όσοι κατοικούσαν το Πελασγικό Άργος
την Άλο, την Αλόπη και την Τραχίνα
και αυτοί που είχαν την Φθία και την Ελλάδα την καλλιγύναικα
ονομαζόντουσαν Μυρμιδόνες, Έλληνες και Αχαιοί…"

Άραγε αυτή η εδαφική ζώνη που περιγράφεται ρεαλιστικά διότι έχει έδαφος, ποταμό, λαούς, βασιλιά, όρια και είναι μια γεωγραφική και διοικητική οντότητα λέγεται Φθία .
Το γεγονός ότι αποτέλεσε μια γεωγραφική ενότητα λόγω της κοιλάδας του Σπερχειού και γύρω υπάρχουν βουνά δεν σημαίνει ότι η διοικητική της έκταση περιορίζονταν εκεί και μόνο .
Είναι όμως επίσης βέβαιο ότι αρκετό γειτονικό έδαφος, που περιλαμβάνει λαούς, πόλεις και βασίλεια ότι "καλύπτεται" από τον ίδιο τοπωνύμιο "Φθία" το οποίο ο Όμηρος χειρίζεται αινιγματικά .
Η Φθία του Πρωτεσιλάου του οποίου οι στρατιώτες ονομάζονταν "Φθίοι" είχε τις ακόλουθες πόλεις :Πύρασος, Ίτων, Φυλάκη, Αντρών και Πτελεός (Β 695-697)
Η Φθία του Φιλοκτήτη, είχε τις ακόλουθες πόλεις - περιοχές : Μηθώνη, Θαυμακία, Μελίβοια, Ολιζώνα .
Εντούτοις μπορούμε να υποθέσουμε ότι αυτοί δεν ήταν όλοι οι Φθίοι, αφού όπως σωστά παρατηρεί και ο Στράβων :
"Φθίοι λέγονται οι υπήκοοι του Αχιλλέα, του Πρωτεσιλάου και του Φιλοκτήτη … ίσως λέγονταν Φθίοι και οι άνδρες του Ευρυπύλου που ήταν και γείτονες.
Σήμερα η χώρα του Φιλοκτήτη και του Ευρυπύλου θεωρούν ότι ανήκαν στην Μαγνησία… θεωρούν την χώρα του Πρωτεσιλάου ως μέρος της Φθίας που απλωνόταν από την Δολοπία και την Πίνδο ως την θάλασσα της Μαγνησίας2"
Συνεπώς εάν λάβουμε υπόψη μας την συγκεκριμένη αναφορά, πρέπει να θεωρήσουμε ότι οι φθιωτικές πόλεις ήταν πολλές και η έκταση της Φθίας δεν περιοριζόταν μόνο στις περιοχές του βασιλείου του Αχιλλέα, που ίσως έφεραν και πιο ειδικές ονομασίες Ελλάδα και Φθία .
Η Φθία που υπονοεί ο Στράβων είναι μια τεράστια περιοχή και οι αναφορές του μας θυμίζουν τον αρχαίο μύθο, αφού ο Πηλέας παντρεύεται την Θέτιδα στο Πήλιο, όταν έχει αυτοκτονήσει η πρώην γυναίκα του (Αντιγόνη) κόρη του Εύρυτου βασιλιά των Φερών, και σ' αυτή την πόλη κοντά, στην Ιωλκό, έχει σκοτώσει τον βασιλιά της, τον Άκαστο, ενώ έχει επιβιώσει στην ευρύτερη περιοχή του Πηλίου με την οποία συνδέεται στενά ,( τους Κενταύρους του Πηλίου), αφού ο Χείρων εκεί (στο Πήλιο) ανατρέφει τον γιο του .
Το βασίλειο λοιπόν του Πηλέα δίνοντας βάση μόνο στους μύθους δείχνει να εκτείνεται σε περιοχές μακρινότερες απ' όσες διοικεί ο Αχιλλέας φεύγοντας για την Τροία και σχετίζεται με λαούς διαφορετικούς από τους Μυρμιδόνες, αφού στην ευρύτερη περιοχή ζούσαν (κατά τον Όμηρο) οι Λαπίθες, οι Μινύες… .
Μελετώντας όμως τον Όμηρο δύσκολα αντιλαμβανόμαστε πότε ο ποιητής ονομάζει την Φθία πόλη, πότε βασίλειο και πότε γεωγραφική περιοχή, μάλιστα η σύγχυση ήταν αντιληπτή από την αρχαιότητα πράγμα που επισημαίνει και ο Στράβων :
" Για την Φθία, μερικοί νομίζουν ότι είναι η ίδια χώρα με την Ελλάδα και την Αχαϊα . Αυτές αποτελούν το νότιο από τα δύο μέρη που ήταν χωρισμένη η Θεσσαλία. Φαίνεται πάντως ότι ο ποιητής (Όμηρος) θεωρούσε δύο χώρες την Φθία και την Ελλάδα …. όμως δεν είναι ξεκάθαρο αν εννοεί πόλεις ή χώρες.
Οι μεταγενέστεροι λένε ότι η χώρα Ελλάδα εκτεινόταν από από την Παλαιοφάρσαλο έως τις Φθιώτιδες Θήβες … όσοι όμως την εννοούν πόλη (Ελλάδα), οι κάτοικοι των Φαρσάλων δείχνουν στα εξήντα στάδια κοντά στην δική τους πόλη, μια ερειπωμένη που πιστεύουν ότι είναι η Ελλάδα και έχει εκεί και δύο κρήνες 3"
Βέβαια όπως εύκολα θα παρατηρήσει κάποιος στο βασίλειο του Αχιλλέα εντοπίζουμε ονομασίες όπως : "Αχαϊα " "Πελασγικόν Άργος" "Ελλάδα" οι οποίες είναι ονομασίες που επιβίωσαν στην ευρύτερη περιοχή όταν πλέον στην Θεσσαλία έφτασαν οι Θεσσαλοί (Αχαία Φθιώτιδα,Πελασγιώτιδα).
Αυτό σημαίνει ότι τα τοπωνύμια πιθανόν να υπήρχαν από παλιότερα αφού απηχούν μια παλαιότερη παράδοση που σχετίζεται με τα ελληνικά φύλα και τους προελληνικούς πληθυσμούς


Το βασίλειο του Πηλέα όπως όλα δείχνουν είχε σύντομη διάρκεια ζωής και πολλά γεωγραφικά δεδομένα ( πόλεις, έδρα, έκταση όρια,) αναδιαμορφώθηκαν είτε επί βασιλείας εκείνου, είτε στην βασιλεία του γιου του, είτε κατόπιν στον εγγονό του.
Η Φθία λοιπόν αυτή, με διοικητή των Πηλέα κατά τον Όμηρο είναι "εριβώλαξ", (παχιοχώματη) "βωτιάνειρα" (ανδροθρέπτρα), "καρποφόρα" "ευάμπελος" συνεπώς είναι εύφορη περιοχή.
Η έδρα του Πηλέα, το κέντρο διοίκησης του βασιλείου όπως μνημονεύεται σε ποικίλες αναφορές είναι η πόλις Φθία και όπως συμπεραίνουμε από τα λεγόμενα του Στράβωνα υπήρχε κάποια "πόλη" που διατηρούσε αυτό το όνομα, ίσως να διατηρούσε και μνήμες χίλια χρόνια μετά .
Ο "κατάλογος νεών" στην Β (Β 681) περιγράφει λοιπόν τις πιο σημαντικές πόλεις που είχε η Φθία του Αχιλλέα : Άργος Πελασγικόν, Άλος, Αλόπη, Τραχίνα, Ελλάς και Φθία .
Ας παρακολουθήσουμε τις πόλεις :
Το "Πελασγικό Άργος" είναι μια ονομασία που μπορεί να υπονοεί πολλά, διότι η λέξη "άργος" συνδέθηκε από την αρχαιότητα με την έννοια "πεδιάδα" , αφού όπως αναφέρει ο Στράβων "Άργος λέγεται η πεδιάδα από τους νεότερους και από τον Όμηρο συχνά "8 συνεπώς "Αργολίδα" θα είναι η πεδιάδα του Άργους και το "Πελασγικό Άργος" είναι η "πελασγική πεδινή περιοχή" .
Εάν ο όρος περιγράφει τοπωνύμιο περιοχής που σχετίζεται με Πελασγούς κατοίκους, τότε θα μπορούσε να περιλαμβάνει πολλές πόλεις, (θεσσαλική ζώνη), όπως συνέβαινε και αργότερα, όμως είναι πιθανόν ο όρος να λειτουργεί διαφορετικά, δηλαδή σε αντιδιαστολή με το Πελοποννησιακό Άργος.
Αν το Πελοποννησιακό Άργος που βρίσκεται νότια αποτελεί μια ένωση πόλεων του νότου, τότε είναι πιθανόν το "Πελασγικό Άργος" να περιλαμβάνει μια άλλη ένωση πόλεων που βρίσκεται στον βορρά .
Η υπόθεση αυτή έχει ερείσματα αν σκεφτούμε ότι ακόμη πιο βόρεια υπήρξε το "Ορεστικό Άργος" που σύμφωνα με την παράδοση το ίδρυσε ο Όρέστης, μετά τον φόνο της Κλυταιμνήστρας και του Αιγίσθου 9 και την περιοχή κατοικούσαν μέχρι αργότερα οι "Ορέστες" που κατά τον Εκαταίο τον Μιλήσιο ήταν φύλο Μολοσσικό10.
Εδώ λοιπόν η ονομασία μπορεί να υποδηλώνει τον οικιστή(Ορέστη) γενάρχη, ίσως όμως το λαό των ορέων (ορεσίβιοι = Ορέστες), ίσως να περιγράφει την ίδια την περιοχή, δηλαδή την πεδιάδα των Ορεστών, σ' αντιδιαστολή προς το "πελασγικό Άργος" ή το "Πελοποννησιακό Άργος" .
Ο Στράβων σχολιάζοντας την ομηρική αναφορά, (Πελασγικό Άργος) υποθέτει πως η ονομασία αφορά γενικότερα την Θεσσαλία : " την μεν Θεσσαλία Πελασγικόν Άργος καλών (ο Όμηρος)" 11 .
Συνεπώς ένα κομμάτι του βασιλείου του Αχιλλέα, (ή του Πηλέα) ήταν θεσσαλικό χωρίς να μπορούμε να προσδιορίσουμε τα όρια του, αφού οι άλλες πόλεις όπως η Άλος, η Αλόπη και η Τραχίνα, μας μεταφέρουν άλλοτε στον Μαλιακό και άλλοτε στον Παγασητικό κόλπο, διότι πόλη Άλος υπήρχε μία στον Μαλιακό αλλά και μια άλλη στον Παγασητικό κόλπο, ενώ η Τραχίνα μας μετακινεί επίσης προς τον νότο στον μυχό του Μαλιακού (νότιες ακτές του) διότι η ονομασία της επιβιώνει και σ' άλλους μύθους, π.χ στην εκστρατεία του Ηρακλή εναντίον της Οιχαλίας κατά την οποία ο Ηρακλής12 κατέκτησε την πόλη σκοτώνοντας τον Εύρυτο και δημιουργώντας κατόπιν την πόλη "Ηράκλεια", μάλιστα ο Στράβων 13μας πληροφορεί ότι η αρχαία Τραχίνα απείχε από την πόλη Ηράκλεια έξι στάδια .
H Άλος αποτελεί πράγματι ένα σημείο αμφιλεγόμενο διότι όπως παρατηρεί και ο Στράβων "περί Άλου και Αλόπης διαπορούσιν…έστι γάρ Άλος και Αλιούς εν τη παραλία των Λοκρών καθάπερ και Αλόπην"14 και ο Στέφανος ο Βυζάντιος αναφέρει ότι "δύο δε Άλους Παρμενίσκος ιστορεί τον μεν Μαλιακόν υπό Αχιλλεί, τον δε υπό Πρωτεσιλάω"15 παρ' όλα αυτά συμπεραίνουμε όμως ότι ο Όμηρος γνωρίζει μία Άλο σημαντική πολιτεία και είναι αυτή που αποδίδει στον Αχιλλέα, ενώ πιθανόν στους ιστορικούς χρόνους εμφανίσθηκαν και άλλες πολιτείες, που έφεραν το ίδιο όνομα, έτσι ο Ηρόδοτος ανφέρει την πόλη Άλο, πόλη που έκτισε ο Αθάμαντας, η οποία είναι βορειο-ανατολικά της κοιλάδας του Σπερχειού, πιο κοντά στην Θεσσαλία, η οποία απέχει από την Τραχίνα πορεία τριών ημερών
"διασχίζοντας την Θεσσαλία και την Αχαϊα εδώ και τρεις ημέρες ήταν στην χώρα των Μαλιέων…. όταν όμως έφτασε ο Ξέρξης στην Άλο της Αχαϊας οι οδηγοί του διηγούνταν μια παράδοση τοπική…πως ο Αθάμας ο γιος του Αιόλου σχεδίασε με δόλο τον φόνο του Φρίξου…."16(αυτή είναι η θεσσαλική Άλος που υπάρχει πριν τον Μαλιακό κόλπο)
Συνεπώς το βασίλειο του Αχιλλέα τυπικά, εκτείνεται από βορρά (Θεσσαλικές περιοχές) που υπάρχει το πελασγικό Άργος προς τις νότιες ακτές του Μαλιακού κόλπου που υπήρχε η Τραχίνα, η οποία ως πόλη και περιοχή συνδέεται και με τους μύθους του Ηρακλή ο οποίος δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι πεθαίνει στην Οίτη, από τον χιτώνα της Διηάνειρας, όμως την φωτιά της πυράς την ανάβει ο Ποίαντας, που είναι ο πατέρας του Φιλοκτήτη (το βασίλειό του βρισκόταν στον βραχίονα του Πηλίου).
Εάν λοιπόν ο Μαλλιακός κόλπος είναι το ανατολικό σύνορο του βασιλείου, το βάθος του μπορεί να υπολογιστεί καλύτερα από την αναφορά του Φοίνικα ότι οι Δόλοπες κατοικούσαν στα σύνορα του βασιλείου, όπου του βρίσκουμε μέχρι τους ιστορικούς χρόνους.
Τα δύο λοιπόν τοπωνύμια η Ελλάς και η Φθία εμφανίζονται όπως διαπιστώσαμε άλλοτε ως γενικευμένα τοπωνύμια, που μπορούν να χαρακτηρίσουν μεγάλες περιοχές (επαρχίες) και άλλοτε με περιορισμένη σημασία ως ονομασίες που δηλώνουν μια πόλη .
Ο συνδυασμός των ονομασιών : Ελλάς - Φθία .
Ο Φερεκύδης εισηγείται πρώτος πως η Φθία ήταν πόλη και μάλιστα αυτή ήταν η αρχαία Φάρσαλος, παρατήρηση που την επαναλαμβάνει έμμεσα και ο Ευριπίδης στην "Ιφιγένεια εν Αυλίδι" όταν συνδέει την πόλη της Φθίας με τον ποταμό Απιδανό κοντά στη Φάρσαλο.
Βέβαια εξηγήσαμε την σημασία που έχουν αυτές οι αναφορές κατά τους ιστορικούς χρόνους, όταν η άγνοια για τα τοπωνύμια των μυκηναϊκών χρόνων ή την θέση των ομηρικών πόλεων είναι ολοφάνερη .
Ο Όμηρος χρησιμοποιεί 17 φορές τους όρους Ελλάς - Φθία και ο τρόπος που αυτοί μνημονεύονται ή συνδυάζονται μαζί, φανερώνει πως το βασίλειο του Αχιλλέα είχε δύο επαρχίες που η μία αποτελούσε τη έδρα του βασιλείου όπου υπήρχε το ανάκτορο και λεγόταν Φθία και η άλλη ονομαζόταν Ελλάδα..
Εάν παρακολουθήσουμε την συνολική εμφάνισή τους στην Ιλιάδα, τότε θα διαπιστώσουμε ότι παρά την στενή σύνδεσή τους, όμως δεν αποτελούν διπλή ονομασία της ίδιας περιοχής, αφού ο όρος "Ελλάς" δεν φαίνεται ότι μπορεί να υποκαταστήσει τον όρο "Φθία ".
Αξίζει να θυμηθούμε λοιπόν πως στην Α ραψωδία, κατά την φιλονικία με τον Αγαμέμνονα, ο Αχιλλέας δηλώνει ότι οι Τρώες ποτέ δεν τον αδίκησαν επικαλλούμενος μάλιστα την μεγάλη απόσταση :


" ούτε ποτέ σην παχιοχώματη και την ανδροθρέπτρα την Φθία
μου εβλάψαν τους καρπούς διότι είναι αναμεσά μας
όρη πολλά και σκιερά και πέλαγα αφρισμένα"
Α -156,7
Την απόσταση που υπαινίσσεται εδώ, την καθορίζει με ακρίβεια στην Ι, όταν ο Αχιλλέας αναφέρει ξανά την "Ελλάδα και την Φθία" απαντώντας στον Οδυσσέα που του μεταφέρει τις προτάσεις του Αγαμέμνονα, μάλιστα εκεί λέγει ότι με καλό καιρό φεύγοντας από την Τροία "την τρίτη ημέρα φθάνω στην Φθία" (Ι 363) όπου εκεί "πλούτη έχω αφήσει πολλά ".
Ο χρόνος αυτός του ταξιδιού, μοναδικός στην Ιλιάδα, απετέλεσε τεκμήριο για ν' αποδειχθεί ότι η πόλη της Φθίας βρισκόταν στο εσωτερικό της κοιλάδας του Σπερχειού, αφού ο Αχιλλέας δημιουργεί την αίσθηση ότι θα φτάσει εκεί με τα πλοία.
Η αποκωδικοποίηση του χρόνου του ταξιδιού, έγινε με βάση τους ναυτικούς χρόνους που ο ποιητής δίνει στην Οδύσσεια για την διάπλευση του Αιγαίου και τα δρομολόγια που εκεί αναφέρει .
Εάν λάβουμε υπόψη μας την αναφορά στην Οδύσσεια14, για τον χρονικό διάστημα της επιστροφής των Αχαιών από την Τροία στην Ελλάδα, όπου ο Διομήδης φτάνει στο Άργος την τέταρτη ημέρα, τότε ο Αχιλλέας υποδεικνύει για το βασιλειό του, (την Φθία, ή την έδρα της βασιλείας) μια περιοχή βορειότερα του Άργους που τουλάχιστον απέχει από αυτό μία ημέρα ναυτικού ταξιδιού.
Στην Οδύσσεια περιγράφονται οι θαλάσσιοι δρόμοι στο Αιγαίο, ακόμη και το δρομολόγιο που εκτέλεσαν στην επιστοφή ο Μενέλαος ο Νέστορας και ο Διομήδης οι οποίοι την δεύτερη ημέρα έχουν ήδη διαπλεύσει το Αιγαίο και βρίσκονται στην Εύβοια, συνεπώς ο Αχιλλέας έχει όλη την τρίτη ημέρα στην διάθεσή του να προσεγγίσει το βασίλειό του που όπως υπονοεί ο Όμηρος είναι πλέον πολύ κοντά.


Στην Ι ραψωδία, θα τονίσει πως αυτό το βασίλειό του(η Φθία) είναι χωρισμένο σε δύο περιοχές που θα μπορούσαν να του προσφέρουν αριστοκρατική σύζυγο :


"Αχαιίδες πάμπολλες έχει η Ελλάς και η Φθία
κόρες προκρίτων δυνατών, όπου δεσπόζουν χώρες" Ι 395,6


Έτσι ο σταθερός συνδυασμός των δύο τοπωνυμίων βεβαιώνει την κοντινή τους θέση και πιθανόν την γειτνείαση.
Μάλιστα Φοίνικας στην ίδια ραψωδία, θα χρησιμοποιήσει για το βασίλειο μόνο έναν όρο, την λέξη Φθία, όταν θα του θυμίσει πως ο πατέρας τον όρισε βοηθόν του διότι νεαρό "τον έστελνε στον Αγαμέμνονα από την Φθία" Ι 432
Φθία όμως αναφέρει το βασίλειο και ο Νέστορας όταν μιλάει με τον Πάτροκλο παροτρύνοντάς τον να θυμηθεί τα λόγια του Πατέρα του:


" ……………………..ότι ο Μενοίτιος πρόσταξε
όταν στον Αγαμέμνονα σε έστελνε από την Φθία"(Λ 765)


Το όρο Φθία, χρησιμοποιεί και ο Αχιλλέας στην Π για να μιλήσει για το βασίλειο, όταν βλέπει τον Πάτροκλο να θρηνεί και τον ρωτάει μήπως πήρε "μήνυμα κρυφό από την Φθία"(Π -13) και η Βρισηίδα (Τ -295) όταν θυμάται την υπόσχεση του Πατρόκλου ότι θα την πάντρευε στην "Φθία".
Όμως οι δύο περιοχές ή πόλεις "Ελλάς- Φθία" αναφέρονται μαζί και στην Οδύσσεια (Λ493)όπου ο νεκρός Αχιλλέας ρωτάει τον Οδυσσέα για τον πατέρα του "αν ακόμη τον υπολογίζουν μέσα στην Ελλάδα και στην Φθία" και αυτή η εμμονή δείχνει πως αν ήταν δύο μεγάλες περιοχές τότε βρίσκονται πολύ κοντά και έχουν σίγουρα το ίδιο βασιλιά (κοινό άρχοντα).
Η θέση των δύο περιοχών μέσα στο βασίλειο δημιουργεί ένα μεγάλο πρόβλημα..


Β) Η Ελλάς (πόλη ή χώρα).
Ο Όμηρος γνωρίζει τους όρους : Ελλάς(τοπωνύμιο), Έλληνες(όνομα λαού) και τον όρο "Πανέλληνες" που χαρακτηρίζει ένα σύνολο πιο ευρύτερο από μια τοπική φυλή του Σπερχειού, ή της Φθίας π.χ. τους Μυρμιδόνες .

Τι λέει ο Όμηρος για την Ανάγκη

Η  Αδήριτος Βασίλισσα Αναγκαιότητα στα Ομηρικά Έπη

ανάγκη, άγχος, θεότητα, βασιλεία,  φαράγγι, αγκών, χέρια, μοίρα, περιορισμός
Α. 1. εξαναγκασμός, ανάγκη |φρ. ἐξ ἀνάγκης, ὑπ' ἀνάγκης, δι' ἀνάγκης, κατ' ἀνάγκην

 2. θεϊκή βούληση, νόμοι, μοίρα |προσωποποίηση Ἀνάγκη=θεότητα που δηλώνει τη δύναμη του εξαναγκασμού, τη Μοίρα 

3. φυσική αναγκαιότητα |φιλοσοφία |φυσική ανάγκη, επιθυμία, όρεξη |στον πληθ. οι φυσικοί νόμοι 

4. λογική αναγκαιότητα |φιλοσοφία Β.κρίσιμη περίσταση, δυσμενής θέση Γ.άσκηση ή χρήση βίας |σωματικό μαρτύριο |φρ. ἀνάγκη ἐστί=είναι απαραίτητο να..., αναγκαίο να... |φρ. πᾶσα ἀνάγκη ἐστί=είναι απόλυτη ανάγκη να... |φρ. πολλὴ ἀνάγκη, πᾶσα ἀνάγκη=βεβαίως, ακριβώς έτσι |η δοτ. ως επίρρημα 1. διά της βίας, με το ζόρι 2. αναγκαστικά

Ελκυστική αλλά σε επίπεδο εικασίας η άπoψη ότι στη λ. ανάγκη διακρίνεται η έννοια του "κρατώ  στα χέρια" (πρβλ. ἀγκών, ἀγκάς), από όπου και η σημασία του "περιορίζω".

Ανάγκη: παραφθορά του άγκη (φαράγγι), δηλαδή, η δύσβατη - δύσκολη - πορεία.

Η ετυμολογία της λέξης Ανάγκη κατά τον Αριστοτέλη στο έργο του Μετά τα Φυσικά :

"Ανάγκη είναι αρχή κινούσα ή η εμποδίζουσα την πράξη που προέρχεται από την ελεύθερη βούληση και τη σκέψη

  ανα+άγχω και άγχομαι = στεναχωρούμαι διότι η ανάγκη αγχώνει, στεναχωρεί τον άνθρωπο.

 ανάσσω (άναξ=βασιλέας ) επειδή η ανάγκη κυριαρχεί  των πάντων .

Η λέξη ΑΝΑΓΚΗ απαντάται στα Ομηρικά Έπη και στην Οδύσσεια και στην Ιλιάδα
Στη πρώτη ραψωδία της Οδυσσείας, ο Φήμιος τραγουδά αναγκαστικά στους Μνηστήρες
και η Πηνελόπη τελειώνει  τον ιστό που υφαίνει από ανάγκη.

α στιχ.154
κῆρυξ δ᾿ ἐν χερσὶν κίθαριν περικαλλέα θῆκεν
Φημίῳ, ὅς ῥ᾿ ἤειδε παρὰ μνηστῆρσιν ἀνάγκῃ.

Ο κήρυξ στα χέρια του Φήμιου την περικαλλή κιθάρα έθηκε
 στους μνηστήρες που  τραγουδούσε  αναγκαστικά

κ στιχ. 434 οἵ κέν οἱ μέγα δῶμα φυλάσσοιμεν καὶ ἀνάγκῃ,
το μέγα δώμα της Κίρκης φυλάσσομε  από ανάγκη

β στιχ. 110 ὣς τὸ μὲν ἐξετέλεσσε καὶ οὐκ ἐθέλουσ᾿ ὑπ᾿ ἀνάγκης:

τ στιχ. 155 εἷλον ἐπελθόντες καὶ ὁμόκλησαν ἐπέεσσιν.
ὣς τὸ μὲν ἐξετέλεσσα, καὶ οὐκ ἐθέλουσ᾿, ὑπ᾿ ἀνάγκης:

ω στιχ. 145 καὶ τήν γ᾿ ἀλλύουσαν ἐφεύρομεν ἀγλαὸν ἱστόν.
ὣς τὸ μὲν ἐξετέλεσσε καὶ οὐκ ἐθέλουσ᾿, ὑπ᾿ ἀνάγκης.

Ε στιχ. 634 Σαρπῆδον Λυκίων βουληφόρε, τίς τοι ἀνάγκη
πτώσσειν ἐνθάδ᾿ ἐόντι μάχης ἀδαήμονι φωτί;

Ο Τληπόλεμος μιλά στον Σαρπηδόνα

Η προφητεία του Έκτορα για την μοίρα της Ανδρομάχης

Ζ Ιλιάς στιχ. 458
καί κεν ὕδωρ φορέοις Μεσσηΐδος ἢ Ὑπερείης
πόλλ᾽ ἀεκαζομένη, κρατερὴ δ᾽ ἐπικείσετ᾽ ἀνάγκη
Ο  Έκτωρ στην Ανδρομάχη:
Θα μεταφέρεις το  αρχέγονο  ύδωρ,  νεαρό νερό, για τους αρχαίους Αχαιούς  και την   Νέα Ελλάδα αναγκαστικά από την Υπερεία και την Μεσσηίδα πηγή, από  ανάγκη κρατερή.

Η Αναγκαιότητα των Ομηρικών Επών την Εποχή των Γαλαξιακών Ραψωδιών
Αστραία

Η Αυτοκρατορία των Ομηρικών Λέξεων
ΒΙΚΙΠΑΙΔΕΙΑ
Αρχαία Ελληνική Γραμματεία

Τεχνολογικά επιτεύγματα μέσα από τα Ομηρικά Έπη

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

1. Εισαγωγή
2. Θέματα
3. Η Μεταλλουργία στην Ιστορία
4. Η ασπίδα του Αχιλλέα
5.  Η ασπίδα του Αίαντα
6. Κράνη
7. Χαλκός
8. Κασσίτερος
9. Σίδηρος
10. Τα πλοία του Οδυσσέα
11. Παραπομπές

Εισαγωγή

Στην παρούσα εργασία θα ασχοληθούμε πρωτίστως με τα τεχνολογικά επιτεύγματα των Αρχαίων Ελλήνων όπως αυτά αποκαλύπτονται μέσα από τα Ομηρικά Έπη. Στο ερώτημα αν υπάρχουν τέτοιες γνώσεις, η επιστημονική κοινότητα έως και μερικές δεκαετίες πριν, αν δεν απαντούσε αρνητικά ήταν εξόχως διστακτική. Το πλήθος των επιστημονικών γνώσεων αλλά και των τεχνικών επιτευγμάτων που περιγράφουν τόσο μα τόσο παραστατικά, αποδιδόταν περισσότερο στην ποιητική σύλληψη του ποιητή παρά στο γνωστικό του υπόβαθρο.

Σε μερικές περιπτώσεις επρόκειτο μόνον ίσως για σύλληψη μιας ιδέας που δεν πραγματώθηκε, όπως πχ. η «αναφορά» για τα χρυσά κορίτσια του Ηφαίστου, που αν και φτιαγμένα από άψυχη ύλη «δύναμιν έχουν και φωνήν , νουν έχουν εις τες φρένες, και τεχνουργήματα έμαθαν από τους αθανάτους» μας λέει ο Όμηρος στη Σ ραψωδία της Ιλιάδας. (Ιλ. Σ. 419-20) [1]. Σ΄ αυτόν ακριβώς τον στίχο  είδε ο Ισαάκ Ασίμωφ, ένας από τους μεγαλύτερους συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας, τα πρώτα ρομπότ .Σε άλλες, όμως, περιπτώσεις η περιγραφή είναι τόσο λεπτομερής που είναι δυνατή η ανακατασκευή τους και εν συνεχεία η θεωρητική αλλά και πειραματική ανάλυση τους. Με όλα αυτά ασχολείται ένας νέος επιστημονικός κλάδος, η πειραματική αρχαιολογία. Ο σκοπός της είναι να διερευνήσει κατά πόσον θα μπορούσαν οι κάτοικοι μιας συγκεκριμένης περιοχής αλλά και σαφώς καθορισμένης εποχής να κατασκευάσουν τα εν λόγω τεχνουργήματα. Σαν παράδειγμα αναφέρουμε τις ασπίδες του Αχιλλέα και του Αίαντα και τη συμπεριφορά των τους κατά την μάχη. Είναι ευνόητο ότι τα εν λόγω σημεία στα Ομηρικά Έπη εντοπίστηκαν και μελετήθηκαν  από ειδικούς επιστήμονες και τεχνολόγους θετικής κατεύθυνσης που,όμως, είχαν ευρύτερα ενδιαφέροντα. Μια παρατήρηση είναι πως δεν ήταν  οι φιλόλογοι αυτοί που έδειξαν πρώτοι την ανάλογη προσοχή .

Όμως είναι προφανές ότι η διερεύνηση του γνωστικού περιεχομένου των Επών δεν μπορεί παρά να είναι έργο διεπιστημονικό. Και ότι τα εν λόγω σημεία δεν θα μπορούσαν να γίνουν αντιληπτά πριν από μερικές δεκαετίες λόγω ανεπαρκών γνώσεων. Για την ιστορία αναφέρω ότι η  πρώτη ιδέα για την διενέργεια διεπιστημονικής έρευνας για την τεχνολογία στον Όμηρο τέθηκε από τον Κ. Ζέγγελη στην μονογραφία του « Η επιστήμη της φύσεως παρ΄ Ομήρω» το 1891.

Θέματα

Στην παρούσα εργασία θα ασχοληθούμε

1 Με τις ασπίδες του Αχιλλέα και του Αίαντα,

2 με τα κράνη των πολεμιστών

3 με τα σημαντικότερα μέταλλα της εποχής και

4 με τη βαφή των πλοίων του Οδυσσέα.

Η Μεταλλουργία στην Ιστορία

Ας ρίξουμε μια ματιά στην ιστορία της μεταλλουργίας. Η επιστήμη των μετάλλων είναι στενά συνυφασμένη με την ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού. Τα μέταλλα είναι αξιοθαύμαστα υλικά λόγω, κυρίως, των μηχανικών αλλά και των χημικών τους ιδιοτήτων. Πρωτίστως χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή κοσμημάτων, εργαλείων και όπλων. Η οικονομική και στρατιωτική ισχύς κρατών εξαρτάται και τώρα και στο παρελθόν, και από αυτά. Δηλαδή :

1) Από την άμεση ή έμμεση κατοχή των πρώτων υλών για την παραγωγή τους

2) από την τεχνογνωσία για την εξόρυξη τους και την παραγωγή τους και

3) από την επεξεργασία τους.

και κάτι ακόμη που πολλές φορές δεν το λαμβάνουμε υπ΄ όψιν.

4) Η χρήση τους ως νόμισμα άλλαξε δραματικά την οικονομική ιστορία και σφράγισε και σφραγίζει τις φάσεις ανάπτυξης των κοινωνιών.

Είναι δε, τόσο σημαντικά τα μέταλλα που καθόρισαν την ανθρώπινη ιστορία. Ο άνθρωπος μέχρι και την 6^η χιλιετία πΧ δεν χρησιμοποιούσε μέταλλα ούτε για εργαλεία ούτε για όπλα. Μόνον περιστασιακά είτε σαν κοσμήματα είτε σαν λατρευτικά αντικείμενα κάτι που συνεχίζει ακόμη και σήμερα . Οι εποχές αυτές είναι γνωστές ως παλαιολιθική και νεολιθική κατά σειρά. Από την 6^η με 5^η χιλιετία και μετά ξεκινά η εποχή των μετάλλων. Αν περιοριστούμε στους πολιτισμούς γύρω από την Μεσόγειο και την μέση ανατολή τότε διακρίνουμε τις παρακάτω εποχές.

5.000 πΧ μέχρι και το 3.000πΧ ,  εποχή χαλκού
3.000πΧ μέχρι και το 1.000πΧ,   εποχή του κρατερώματος και από το
1.000 πΧ μέχρι και σήμερα, εποχή του σιδήρου.Κρατέρωμα είναι η μείξη του χαλκού με άλλα μέταλλα και συγκεκριμένα με κασσίτερο ώστε να προκύψει ο μπρούντζος.

Τα μέταλλα αποτελούν στοιχεία μείζονος σημασίας της οικονομίας κύρους που περιγράφεται στα έπη. Οι αναφορές σε Φοίνικες εμπόρους που μετέφεραν μέταλλα αποτελεί την πρωιμότερη  βιβλιογραφική αναφορά στο εμπόριο μετάλλων.

Στις αρχαίες κοινωνίες εντοπίζονται δυο τύποι οικονομίας που αλληλοσυμπληρώνονται. Η οικονομία της επιβίωσης που βασίζεται στην ανταλλαγή αναγκαίων προϊόντων  και η οικονομία των δώρων.

Αλλά τι είναι εκείνο που δίνει αξία σε ένα αντικείμενο ώστε να το χρησιμοποιεί ένας πολιτισμός; Είναι η χρησιμότητά του; Ήταν πάντα χρήσιμο και σε όλους τους πολιτισμούς; Πάρτε παράδειγμα έναν χρυσό σταυρό  ή ένα χρυσό κόσμημα. Καμία αξία δεν θα είχε έξω από τα συγκεκριμένα πολιτισμικά, και επομένως, πνευματικά πλαίσια του συγκεκριμένου πολιτισμού. Η αξία του δεν έχει να κάνει τόσο με την κατασκευή του   όσο με τους συμβολισμούς που είναι συνδεδεμένο. Δεν υπάρχει ουσιαστική διάκριση μεταξύ τεχνολογίας και πνευματικού πολιτισμού. Γιατί να θεωρείται πνευματική  εργασία η τακτοποίηση λέξεων ώστε να προκύψει ένα ποίημα και όχι η σύλληψη και δημιουργία ενός εργαλείου; Αναρωτηθήκατε ποτέ πόση πνευματική εργασία κρύβεται στην παραγωγή του;

Κατά την Ομηρική εποχή η πολιτική και οικονομική ισχύς βρίσκεται στα χέρια της αριστοκρατικής τάξης που προσδιορίζεται από την κατοχή γης και αγαθών. Ο βασιλεύς/άναξ ήταν υποχρεωμένος να αποδεικνύει ότι ήταν ο πλέον ισχυρός μεταξύ των ευγενών. Αυτό το επιτύγχανε με την κατοχή αγαθών διαβίωσης αλλά και αγαθών που σκοπός τους ήταν να αποθησαυριστούν στο “κειμήλιον” (η αποθήκη των πολυτίμων αντικειμένων) που, συνήθως, τοποθετούνταν σε κάποιο μυστικό σημείο του ανακτόρου, μέχρι να ξαναδοθούν ως δώρα. Αυτά, πάλι, όσο περισσότερο άλλαζαν χέρια τόσο αύξανε η αξία τους. Η αξία τους δεν ήταν αφ΄ εαυτής αλλά προερχόταν απ΄ έξω, όπως και σήμερα στα έργα τέχνης. Η κατοχή των πολυτίμων αντικειμένων  επιτυγχάνονταν με δυο κυρίως τρόπους. Είτε με αρπαγή και πόλεμο είτε ως δώρα, όμως ποτέ με αγορά. Στην περίπτωση του πολέμου τα αγαθά των ηττημένων οικειοποιούνταν δια της βίας και γίνονταν σύμβολα νίκης, ενώ σε καιρό ειρήνης σύμβολα φιλίας. Στον Όμηρο συναντάμε πληθώρα τέτοιων αναφορών. Ο Αγαμέμνων προσφέρει στον Αχιλλέα δια του Οδυσσέα πολύτιμα δώρα σε ανταπόδοση για την επιστροφή του στη μάχη: «σε σένα ο Αγαμέμνων δίνει άξια δώρα αν ξεθυμώσεις…» (Ιλ. Ι 260-62) [2]. Τα δώρα αυτά ξαναδωρίζονται μέχρι που κατέληγαν δώρα θεών και αποσύρονταν από την κυκλοφορία. Ένα μεγάλο ποσοστό ήταν μεταλλικά αντικείμενα με σειρά σπουδαιότητας : χρυσά, αργυρά και μπρούντζινα. Ο Όμηρος αναφέρει και τον σίδηρο που όμως, πρόκειται για ειδική περίπτωση . Η αξία του ήταν μεγαλύτερη του αργύρου και ίσως και αυτού του χρυσού. Κατατάσσουμε τα μεταλλικά αγαθά σε τρεις κατηγορίες:

1) σε λειτουργικά αντικείμενα, μάλλον χάλκινα ή μπρούντζινα, για καθημερινή χρήση, όπως τρίποδες λέβητες κρατήρες, δοχεία ανάμειξης κ.α.

2) χρυσά αντικείμενα κυρίως για τελετουργικούς σκοπούς

3) όπλα. Η αξία των όπλων μάλιστα αύξανε αν προερχόταν από κάποιον ένδοξο πολεμιστή. Πχ το σκήπτρο του Δία που δόθηκε κληρονομιά στον Αγαμέμνονα (Ιλ Β 100-107) [3] , το δώρο του Μενέλαου στον Τηλέμαχο κ.α.

συνέχεια εδώ

Μία θαυμάσια μελέτη και έρευνα για την τεχνολογία και μεταλλουργία των Ομηρικών Επών του  Θεολόγη Ανδρονίδη
Χημικός του ΑΠΘ, Μεταπτυχιακές σπουδές στο Istituto Chimico Universita di Bologna, μέλος του ΔΣ της Εταιρείας Μελέτης και Έρευνας της Ιστορίας των Σερρών, τακτικός εισηγητής των Μαθημάτων Κλασσικής Παιδείας

Αστραία