Η δίκη του Ομήρου

 

#ΟΜΗΡΟΣ, #ΔΙΚΗ

ΟΙ ΕΠΙΚΡΙΤΕΣ ΤΟΥ ΟΜΗΡΟΥ

Ποιος έβαλε τον ποιητή στο εδώλιο; ' Ηταν ασεβής ο Όμηρος;

Από τον Ξενοφάνη στον Πλάτωνα — Η μεγάλη δίκη του Ομήρου

Ο Όμηρος, ο ποιητής που σημάδεψε την ελληνική σκέψη και επηρέασε βαθύτατα τον παγκόσμιο πολιτισμό, δεν υπήρξε μόνο αντικείμενο θαυμασμού και λατρείας. Υπήρξε και αντικείμενο σφοδρής κριτικής. Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, φιλόσοφοι, ποιητές, ιστορικοί και μελετητές αμφισβήτησαν τις αφηγήσεις του, τις θεότητες, την ηθική των ηρώων του, ακόμη και τη σοφία που του αποδόθηκε.

Ποιοι ήταν όμως οι επικριτές του; Τι ακριβώς τους ενοχλούσε στα ομηρικά έπη; Ποια επιχειρήματα χρησιμοποίησαν; Και το κυριότερο: είχαν δίκιο;

Αποφασίσαμε λοιπόν να ανοίξουμε έναν ακόμη φάκελο της ομηρικής μας έρευνας. Αυτή τη φορά δεν θα εξετάσουμε μόνο τι είπε ο Όμηρος, αλλά και τι είπαν οι άλλοι για τον Όμηρο.

Δεν πρόκειται να τον υπερασπιστούμε άκριτα ούτε να αποδεχθούμε ανεξέταστα τις κατηγορίες των επικριτών του.

Πρώτα θα ρωτήσουμε χωρίς φόβο και ύστερα θα ελέγξουμε χωρίς έλεος.

Γιατί η φιλοσοφία δεν προχωρεί με προσκυνήματα σε αυθεντίες, αλλά με ερωτήσεις, επιχειρήματα και αποδείξεις.

1. ΞΕΝΟΦΑΝΗΣ Ο ΚΟΛΟΦΩΝΙΟΣ — ΟΙ ΘΕΟΙ ΣΤΟ ΕΔΩΛΙΟ

Ο Ξενοφάνης ο Κολοφώνιος, που έζησε κατά τον 6ο και 5ο αιώνα π.Χ., συγκαταλέγεται στους αρχαιότερους γνωστούς επικριτές του Ομήρου.

Ο Ξενοφάνης κατηγορούσε τον Όμηρο και τον Ησίοδο ότι απέδωσαν στους θεούς συμπεριφορές τις οποίες οι ίδιοι οι άνθρωποι θεωρούν ανήθικες.

Στο απόσπασμα DK 21 B11 αναφέρει:

«Πάντα θεοῖσ’ ἀνέθηκαν Ὅμηρός θ’ Ἡσίοδός τε, ὅσσα παρ’ ἀνθρώποισιν ὀνείδεα καὶ ψόγος ἐστίν, κλέπτειν μοιχεύειν τε καὶ ἀλλήλους ἀπατεύειν».

Δηλαδή, ο Όμηρος και ο Ησίοδος απέδωσαν στους θεούς όσα αποτελούν για τους ανθρώπους ντροπή και αντικείμενο μομφής: την κλοπή, τη μοιχεία και την αμοιβαία εξαπάτηση.

Η κριτική του δεν περιορίζεται στην ηθική. Ο Ξενοφάνης αμφισβητεί και τον ανθρωπομορφισμό των θεών, υποστηρίζοντας ότι οι άνθρωποι τους φαντάζονται με τη δική τους μορφή, τη δική τους φωνή και τις δικές τους συνήθειες.

Και εδώ αρχίζουν οι δικές μας ερωτήσεις.

Ποιος είπε ότι οι ομηρικοί θεοί οφείλουν να συμπεριφέρονται σύμφωνα με τους ανθρώπινους ηθικούς κανόνες;

Ο Όμηρος περιγράφει θεότητες ή χρησιμοποιεί τις θεϊκές μορφές για να αποκαλύψει την ανθρώπινη φύση;

Οι συγκρούσεις των θεών είναι θρησκευτικές διδασκαλίες, ποιητικές αφηγήσεις ή ενδεχομένως συμβολικές αναπαραστάσεις φυσικών και ψυχικών δυνάμεων;

Και αν ο Ξενοφάνης υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι κατασκευάζουν τους θεούς σύμφωνα με τη δική τους εικόνα, πώς γνωρίζει ο ίδιος ποια είναι η πραγματική φύση του θείου;

Δεν πρόκειται για απόρριψη της σκέψης του Ξενοφάνη. Πρόκειται για την εφαρμογή της ίδιας κριτικής μεθόδου και στον ίδιο.

Διότι εκείνος που αμφισβητεί δικαιούται να αμφισβητηθεί.

2. ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ — Η ΑΜΦΙΣΒΗΤΗΣΗ ΤΗΣ ΟΜΗΡΙΚΗΣ ΣΟΦΙΑΣ

Ο  Ηράκλειτος ο Εφέσιος, επίσης του 6ου και 5ου αιώνα π.Χ., δεν περιορίστηκε σε κριτική των θεοτήτων.

Αμφισβήτησε την ίδια τη σοφία του Ομήρου.

Στο απόσπασμα DK 22 B42 αποδίδεται στον Ηράκλειτο η άποψη ότι ο Όμηρος άξιζε να αποβληθεί από τους ποιητικούς αγώνες και να ραπιστεί, μαζί με τον Αρχίλοχο.

Πρόκειται για ιδιαίτερα σκληρή διατύπωση, χαρακτηριστική της πολεμικής που συναντούμε σε ορισμένα προσωκρατικά αποσπάσματα.

Αλλά γιατί τόσο μένος εναντίον του ποιητή;

Ο Ηράκλειτος αμφισβητούσε ότι η πολυμάθεια συνεπάγεται αληθινή κατανόηση. Στην κριτική του για τον Όμηρο μπορούμε να διακρίνουμε και τη σύγκρουση ανάμεσα στο κύρος της ποιητικής παράδοσης και στη φιλοσοφική αναζήτηση της αλήθειας.

Εδώ όμως χρειάζεται προσοχή.

Δεν γνωρίζουμε πάντοτε το πλήρες αρχικό συμφραζόμενο των σωζόμενων αποσπασμάτων.

Επομένως, πριν αποδώσουμε οριστικά κίνητρα στον Ηράκλειτο, οφείλουμε να εξετάσουμε ποιος διέσωσε κάθε φράση και σε ποιο πλαίσιο.

Και ρωτάμε:

Ο Όμηρος ισχυρίστηκε ποτέ ότι είναι φιλόσοφος;

Είναι υποχρεωμένος ένας ποιητής να αποδεικνύει τις αφηγήσεις του όπως ένας φυσικός φιλόσοφος τις θεωρίες του;

Και ποιος αποφασίζει τι αποτελεί σοφία;

Μήπως η ποιητική γνώση και η φιλοσοφική γνώση δεν είναι ταυτόσημες, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η μία αποκλείει την άλλη;

3. ΠΛΑΤΩΝ — Ο ΟΜΗΡΟΣ ΕΞΟΡΙΖΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΔΑΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΕΙΑ

Με τον Πλάτωνα η κριτική αποκτά σαφή πολιτική και παιδαγωγική διάσταση.

Στην «Πολιτεία», κυρίως στο δεύτερο, τρίτο και δέκατο βιβλίο, ο Πλάτων εξετάζει τον ρόλο της ποίησης στη διαμόρφωση των πολιτών.

Αμφισβητεί τις αφηγήσεις που παρουσιάζουν τους θεούς να εξαπατούν, να συγκρούονται και να προκαλούν κακό. Θεωρεί επίσης ότι η μιμητική ποίηση μπορεί να επηρεάσει δυσμενώς την ψυχή, καλλιεργώντας συναισθήματα εις βάρος της λογικής.

Γι' αυτό και η ιδανική πολιτεία του δεν επιτρέπει ανεξέλεγκτα την ποιητική δημιουργία. Η αποδοχή της ποίησης εξαρτάται από το αν υπηρετεί τις αρχές της παιδείας και της πολιτείας.

Εδώ όμως ανοίγει ένα τεράστιο ζήτημα.

Ποιος έχει το δικαίωμα να αποφασίζει τι πρέπει να διαβάζουν οι πολίτες;

Ο φιλόσοφος; Ο κυβερνήτης; Ο νομοθέτης; Το ιερατείο; Ή ο ίδιος ο πολίτης;

Εάν ένας πολίτης δεν μπορεί να διαβάσει τον Όμηρο και να κρίνει μόνος του τις πράξεις των ηρώων, πώς θα αποκτήσει κριτική σκέψη;

Μπορεί να υπάρξει πραγματική πολιτική παιδεία χωρίς ελευθερία της σκέψης;

Ο Πλάτων θέλει να προστατεύσει την πολιτεία από την επιρροή αφηγήσεων που θεωρεί βλαβερές. Αλλά ποιος θα προστατεύσει την πολιτεία από εκείνους που διεκδικούν το αποκλειστικό δικαίωμα να ορίζουν τι είναι ωφέλιμο;

Και κάτι ακόμη.

Ο Όμηρος δεν παρουσιάζει μόνο βία, εξαπάτηση και συγκρούσεις. Παρουσιάζει επίσης τη φιλία, την αυτοσυγκράτηση, τη φιλοξενία, τη δικαιοσύνη, την ευθύνη, τη συμπόνια και την αναγνώριση του άλλου.

Αρκεί να θυμηθούμε τη συνάντηση του Πριάμου με τον Αχιλλέα στην τελευταία ραψωδία της «Ιλιάδας».

Πώς αξιολογούμε λοιπόν ένα ποιητικό έργο; Από τις μεμονωμένες πράξεις των προσώπων του ή από το σύνολο των εμπειριών και των προβληματισμών που προσφέρει;

Και γιατί να θεωρούμε ότι η παρουσίαση μιας ανήθικης πράξης ισοδυναμεί με την ηθική επιδοκιμασία της;

4. ΖΩΙΛΟΣ Ο ΑΜΦΙΠΟΛΙΤΗΣ — Ο ΕΛΕΓΚΤΗΣ ΤΩΝ ΟΜΗΡΙΚΩΝ ΑΝΤΙΦΑΣΕΩΝ

Τον 4ο αιώνα π.Χ. συναντούμε τον Ζωίλο τον Αμφιπολίτη, ο οποίος έμεινε γνωστός στην παράδοση για την επικριτική του στάση απέναντι στον Όμηρο.

Το όνομά του συνδέθηκε με τον χαρακτηρισμό «Ομηρομάστιξ», δηλαδή εκείνος που μαστιγώνει τον Όμηρο.

Από το έργο του σώζονται αποσπασματικές και μεταγενέστερες μαρτυρίες. Γι' αυτό απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή στον διαχωρισμό της ιστορικής κριτικής του από τις υπερβολές που μπορεί να προστέθηκαν στη μεταγενέστερη παράδοση.

Ο Ζωίλος ενδιαφέρθηκε για προβλήματα και αντιφάσεις των ομηρικών αφηγήσεων.

Αλλά εδώ υπάρχει μια σημαντική διάκριση.

Άλλο πράγμα είναι να εντοπίζουμε μια πραγματική αντίφαση και άλλο να μην κατανοούμε τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η επική αφήγηση.

Πρέπει επομένως να ελέγχουμε κάθε συγκεκριμένη ένσταση και όχι να απορρίπτουμε συλλήβδην τον επικριτή ή τον ποιητή.

Η φιλολογική κριτική είναι απαραίτητη. Χωρίς αυτήν, η μελέτη μετατρέπεται σε θαυμασμό χωρίς έλεγχο.

Αλλά και η κριτική χρειάζεται τη δική της κριτική.

5. ΤΙ ΑΚΡΙΒΩΣ ΚΑΤΗΓΟΡΟΥΝ ΣΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;

Από αυτή την πρώτη ιστορική επισκόπηση μπορούμε να διακρίνουμε τέσσερις διαφορετικές κατηγορίες.

Ο Ξενοφάνης αμφισβητεί την εικόνα των θεών και την ηθική των πράξεών τους.

Ο Ηράκλειτος αμφισβητεί το κύρος της ομηρικής σοφίας.

Ο Πλάτων αμφισβητεί την παιδαγωγική και πολιτική καταλληλότητα της ποίησης.

Ο Ζωίλος ελέγχει προβλήματα των ίδιων των αφηγήσεων.

Δεν πρόκειται λοιπόν για μία ενιαία επίθεση εναντίον του Ομήρου. Πρόκειται για διαφορετικές μορφές κριτικής, που ξεκινούν από διαφορετικές φιλοσοφικές και μεθοδολογικές αφετηρίες.

Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό.

Διότι δεν μπορούμε να απαντήσουμε σε μια θεολογική ένσταση με φιλολογικό επιχείρημα ούτε σε μια φιλολογική αντίφαση με μια αυθαίρετη συμβολική ερμηνεία.

Κάθε ερώτημα απαιτεί την κατάλληλη μέθοδο εξέτασης.

6. Η ΜΕΓΑΛΗ ΟΜΗΡΙΚΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

Και τώρα φτάνουμε στην ουσία.

Τι είναι τελικά τα ομηρικά έπη;

Ιστορικές αφηγήσεις; Ποιητικές δημιουργίες; Μυθολογικές παραδόσεις; Φορείς φιλοσοφικών και ηθικών προβληματισμών; Ή σύνθετα έργα που περιλαμβάνουν περισσότερα από ένα επίπεδα νοήματος;

Δεν χρειάζεται να επιλέξουμε βιαστικά μία και μοναδική απάντηση.

Πρέπει πρώτα να εξετάσουμε το ίδιο το κείμενο.

Δεν μπορούμε να αποδώσουμε στον Όμηρο μια συμβολική πρόθεση χωρίς τεκμήρια. Αλλά ούτε μπορούμε να αποκλείσουμε εκ των προτέρων ότι μια επική αφήγηση διαθέτει συμβολικά επίπεδα.

Το ίδιο ισχύει για τις ιστορικές αναφορές, τις γεωγραφικές περιγραφές, τις θεότητες και τους ήρωες.

Πρέπει να διαχωρίζουμε το γεγονός από την ερμηνεία, την υπόθεση από την απόδειξη και την ποιητική δημιουργία από την ιστορική μαρτυρία.

Αυτή είναι η βάση της έρευνάς μας.

7. Ο ΟΜΗΡΟΣ ΔΕΝ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΣΥΝΗΓΟΡΟΥΣ. ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΑΝΑΓΝΩΣΤΕΣ ΠΟΥ ΣΚΕΦΤΟΝΤΑΙ.

Δεν σκοπεύουμε να δημιουργήσουμε ένα ακόμη ιερατείο γύρω από τον Όμηρο.

Ούτε να τον ανακηρύξουμε αλάθητο δάσκαλο της ανθρωπότητας.

Αλλά δεν πρόκειται να δεχθούμε και την άποψη ότι οι επικριτές του κατέχουν αυτομάτως την αλήθεια επειδή υπήρξαν σπουδαίοι φιλόσοφοι.

Ο Ξενοφάνης θα ελεγχθεί.

Ο Ηράκλειτος θα ελεγχθεί.

Ο Πλάτων θα ελεγχθεί.

Ο Ζωίλος θα ελεγχθεί.

Και φυσικά ο ίδιος ο Όμηρος θα ελεγχθεί.

Με τα ίδια κριτήρια και χωρίς προνόμια.

Αυτό είναι το ενδιαφέρον μιας πραγματικά ελεύθερης φιλοσοφικής συζήτησης.

Δεν αναζητούμε οπαδούς του Ομήρου ούτε αντιπάλους του. Αναζητούμε ανθρώπους που διαβάζουν, σκέφτονται, αμφιβάλλουν, ερευνούν και διατυπώνουν τις δικές τους ερωτήσεις.

Γιατί η γνώση δεν προχωρεί με απαγορεύσεις και αυθεντίες.

Προχωρεί με τον διάλογο.

Και ίσως η μεγαλύτερη προσφορά του Ομήρου να μην είναι ότι μας έδωσε όλες τις απαντήσεις, αλλά ότι εξακολουθεί να μας προκαλεί να θέτουμε ερωτήσεις.

Ακόμη και στους επικριτές του.

Η δίκη του Ομήρου μόλις αρχίζει.

Οι μάρτυρες θα κληθούν ένας προς έναν.

Τα ομηρικά κείμενα θα βρίσκονται πάνω στο τραπέζι.

Οι κατηγορίες θα εξεταστούν.

Οι εικασίες θα διαχωριστούν από τις αποδείξεις.

Και η ετυμηγορία δεν θα εκδοθεί πριν ολοκληρωθεί η έρευνα.

Άλλωστε, έχουμε μάθει κάτι από τον πολύτροπο Οδυσσέα: πριν αποφασίσουμε, καλό είναι να ακούμε, να παρατηρούμε και να σκεφτόμαστε.

Πηγές και παραπομπές

Ξενοφάνης, αποσπάσματα DK 21 B11–B16, B34–B35.

Ηράκλειτος, αποσπάσματα DK 22 B40, B42, B56.

Πλάτων, Πολιτεία, 376e–383c και 595a–608b.

Όμηρος, Ιλιάδα, Ω 468–676.

Stanford Encyclopedia of Philosophy, «Xenophanes».

Ομηρικά Έπη

Αστραία