Το Δώρο του Κύκλωπα

 

#ΚΥΚΛΩΠΑΣ, #ΟΔΥΣΣΕΑΣ, #ΔΩΡΟ, #ΓΝΩΣΗ

Ο Οδυσσέας στη σπηλιά του Κύκλωπα

Κυριολεξία, αλληγορία ή μυθοπλασία με ιστορικά στοιχεία; Ιδού η απορία!

Μία από τις πιο σοκαριστικές σκηνές της Οδύσσειας είναι εκείνη όπου ο Οδυσσέας βρίσκεται στη σπηλιά του Κύκλωπα Πολύφημου, ο οποίος καταβροχθίζει τους συντρόφους του.

Πώς μπορούμε να ερμηνεύσουμε αυτή τη φρικιαστική σκηνή; Ως κυριολεκτική περιγραφή ενός πραγματικού γεγονότος, ως μυθοπλασία, ως αλληγορία ή ως μυθοπλασία που διατηρεί ιστορικά στοιχεία;

1. Η κυριολεκτική προσέγγιση

Εάν δεχθούμε την αφήγηση ως κυριολεκτική περιγραφή πραγματικών γεγονότων, θα πρέπει να δεχθούμε ότι υπάρχει ένας θεός, ο Ποσειδώνας, με  γεννητικά όργανα , αναπαραγωγικές και βιολογικές λειτουργίες, ο οποίος αποκτά παιδιά, μεταξύ των οποίων και ένα μονόφθαλμο γιγαντιαίο ον, τον Κύκλωπα Πολύφημο.

Πουθενά, όμως, δεν έχουν βρεθεί παλαιοντολογικά τεκμήρια που να αποδεικνύουν την ύπαρξη ενός τέτοιου ανθρωπόμορφου είδους, όπως επισημαίνει και ο παλαιοντολόγος και ομηριστής Νικόλαος Καμπάνης.

2. Η μυθοπλαστική προσέγγιση

Είναι πολύ πιθανόν οι αρχαίοι άνθρωποι, αντικρίζοντας απολιθωμένα κρανία μεγάλων ζώων, όπως των προβοσκιδωτών, να έπλασαν με τη φαντασία τους υπερφυσικά όντα και γίγαντες.

Μια τέτοια ορθολογική ερμηνεία της δημιουργίας των μυθολογικών τεράτων εξετάζει και ο  ορθολογιστής ομηριστής Γεώργιος Μεταξάς.

3. Μυθοπλασία με ιστορικά στοιχεία

Μία άλλη ενδιαφέρουσα εκδοχή είναι ότι η αφήγηση διατηρεί αναμνήσεις πραγματικών συγκρούσεων μεταξύ αρχαίων ανθρώπινων πληθυσμών.

Ο Νικόλαος Καμπάνης  διατυπώνει την υπόθεση ότι η συνάντηση του Οδυσσέα με τον Κύκλωπα ενδέχεται να απηχεί μια πολύ παλαιότερη αναμέτρηση ανθρώπων του είδους Homo sapiens με Νεάντερταλ (Homo neanderthalensis).

Μπορεί η ανθρώπινη συλλογική μνήμη να διατηρεί, μέσα από παραδόσεις και αφηγήσεις, εικόνες από πολύ μακρινές εποχές; Και, εάν ναι, πώς θα μπορούσαμε να τις αναγνωρίσουμε και να τις διακρίνουμε από τις μεταγενέστερες μυθοπλαστικές προσθήκες;

4. Τα αρχέτυπα και τα σύμβολα

Η ιστορία περιλαμβάνει και άλλα πολύ ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά, αρχέτυπα και σύμβολα.

Ο ένας οφθαλμός του Κύκλωπα, παντεπόπτης οφθαλμός, μάς παραπέμπει, συγκριτικά, στον πανόπτη Άργο με τους εκατό οφθαλμούς.

Ο Κύκλωπας είναι επίσης ποιμένας με γκλίτσα και διαθέτει τεράστια σωματική δύναμη.

Η μορφή του ποιμένα και η ποιμαντική ράβδος εμφανίζονται σε διαφορετικές πολιτισμικές παραδόσεις ως σύμβολα καθοδήγησης, προστασίας αλλά και εξουσίας.

Ανάλογα, στην Ιλιάδα, ο Αγαμέμνονας, ποιμλενας λαών εμφανίζεται με το βασιλικό σκήπτρο, ενώ στον πολεμικό εξοπλισμό του συναντούμε και παραστάσεις δρακόντων.

Ο συγγραφέας Νικόλαος Λίτσας έχει αναφερθεί στο αρχέτυπο του δράκου, ο οποίος απαιτεί ανθρώπινες θυσίες και προσφέρει ανταλλάγματα.

Στην περίπτωση του Πολύφημου έχουμε μια χαρακτηριστική αντιστροφή της έννοιας του δώρου, το γέρας τα γηρατειά: ο Κύκλωπας υπόσχεται στον Οδυσσέα  ότι θα τον καταβροχθίσει τελευταίο  !

Αυτό είναι το περίφημο «ξείνιον» του Πολύφημου.

5. Ο κανιβαλισμός ως ιστορικό φαινόμενο

Εδώ συναντούμε ένα πραγματικό ανθρωπολογικό φαινόμενο: τον κανιβαλισμό.

Η αρχαιολογία και η ανθρωπολογία έχουν τεκμηριώσει περιπτώσεις  κανιβαλισμού και ανθρωποφαγίας σε διαφορετικές εποχές και κοινωνίες..

Ο Πολύφημος και οι Λαιστρυγόνες παρουσιάζονται στην Οδύσσεια ως ανθρωποφάγα όντα, που καταστρέφουν ανθρώπους και παραβιάζουν θεμελιώδεις κανόνες της ανθρώπινης συμβίωσης.

Η ανθρωποφαγία αποτελεί επίσης αντικείμενο αποτροπιασμού σε άλλες ελληνικές μυθολογικές παραδόσεις.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο Τάνταλος, ο οποίος, σύμφωνα με μεταγενέστερες μυθολογικές αφηγήσεις, προσφέρει το σώμα του γιου του Πέλοπα ως τροφή στους θεούς, θέλοντας να δοκιμάσει τη γνώση τους, και τιμωρείται.

6. Το αρχέτυπο του δράκου  και η μνήμη των αρχαίων  δεινοσαύρων θηρευτών

Ο Καρλ Σαγκάν, στο βιβλίο του Οι δράκοι της Εδέμ (The Dragons of Eden), εξετάζει την εξέλιξη της ανθρώπινης νοημοσύνης και συζητά τη σχέση του ανθρώπινου εγκεφάλου με αρχέγονους φόβους και συμβολικές εικόνες.

Μπορούμε, επομένως, να εξετάσουμε την υπόθεση ότι ορισμένες μυθολογικές μορφές τεράτων και δράκων συνδέονται με εξελικτικά παλαιότερους φόβους απέναντι σε επικίνδυνα ζώα.

7. Η ψυχολογική, πολιτική και θρησκευτική αλληγορία

Πέρα από όλα αυτά, ο Κύκλωπας αποτελεί και μια εξαιρετικά ισχυρή αλληγορία, την οποία μπορούμε να εξετάσουμε σε ψυχολογικό, πολιτικό και θρησκευτικό επίπεδο.

Είναι η εικόνα μιας ανεξέλεγκτης δύναμης που δεν αναγνωρίζει νόμους, θεσμούς, δικαιώματα ή κανόνες φιλοξενίας.

Μπορεί να συμβολίζει ένα πανίσχυρο σύστημα εξουσίας που καταβροχθίζει τους ανθρώπους, όχι κυριολεκτικά, αλλά αφαιρώντας τους την ελευθερία, την αξιοπρέπεια, την εργασία, τη σκέψη και την ενέργειά τους.

Απέναντί του βρίσκεται ο Οδυσσέας, ο οποίος δεν μπορεί να νικήσει με τη σωματική δύναμη, αλλά επιστρατεύει τη νόηση, την παρατήρηση, την επινοητικότητα και τη στρατηγική.

Το ερώτημα, λοιπόν, παραμένει:

Πρόκειται για μια φανταστική ιστορία που διατηρεί ιστορικές αναμνήσεις; Για μια αλληγορία της βαρβαρότητας και της εξουσίας; Ή για μια πολυεπίπεδη ποιητική σύνθεση, στην οποία συνυπάρχουν όλα αυτά;

Το δώρο του Οδυσσέα

Ο Οδυσσέας με τους συντρόφους του φτάνουν στη χώρα των αθέμιστων  άνομων Κυκλώπων. Τον βλέπουν  ξαπλωμένο, πελώριο, να λιάζεται στο λιβάδι της Κυκλωπίας νήσου.

Οι Κύκλωπες είναι κτηνοτρόφοι, αλλά όχι γεωργοί. Δεν καλλιεργούν τη γη. Είναι ποιμένες και συντηρούνται από τα ποίμνιά τους και από όσα παράγει η φύση χωρίς την ανθρώπινη καλλιέργεια. Προφανώς δεν είναι φυτοφάγοι.

Οι σύντροφοι του Οδυσσέα τον συμβουλεύουν να πάρουν τρόφιμα και να φύγουν. Ο Οδυσσέας, όμως, αναζητώντας το δώρο της φιλοξενίας, αρνείται να φύγει σαν κλέφτης και αποφασίζει να ερευνήσει, να γνωρίσει και  "να συνομιλήσει "με αυτό το πελώριο ον, σε άπταιστα ομηρικά ελληνικά!

Ο διάλογος αποδεικνύεται ανέφικτος και καταλήγει στην ωμή βία του Κύκλωπα, ο οποίος τους εγκλωβίζει στη σπηλιά και αρχίζει να καταβροχθίζει τους συντρόφους του Οδυσσέα.

Ποιο είναι, λοιπόν, το δώρο που ήθελε ο Οδυσσέας; Το πήρε τελικά;

Σίγουρα δεν ήταν μόνο τα ζώα και τα τυριά!

Ναι, το πήρε! Ήταν το δώρο της εμπειρίας και της γνώσης.

Γιατί ο Οδυσσέας, ο άνθρωπος που «πολλῶν δ᾽ ἀνθρώπων ἴδεν ἄστεα καὶ νόον ἔγνω», είναι εξερευνητής. Ήθελε να δει από κοντά τι σημαίνει Κύκλωπας, να γνωρίσει έναν διαφορετικό τρόπο ζωής, όχι μέσα από διηγήσεις τρίτων, αλλά μέσα από το άμεσο βίωμα και την προσωπική εμπειρία.

Γιατί ο Οδυσσέας είναι ερευνητής που αναλαμβάνει κινδύνους, συμμετέχει στη ζωή και δεν την παρακολουθεί από απόσταση.

Ερευνά τη ζωή μέσα από τη ζωή, όχι έξω από αυτήν!

Με αυτή την έννοια, ο Οδυσσέας δεν είναι φιλόσοφος της παντόφλας και του καναπέ. Είναι άνθρωπος της δράσης, της έρευνας και της άμεσης εμπειρίας. Όπως ο Μέγας Αλέξανδρος, επιδιώκει να γνωρίσει τον κόσμο να τον εξερευνήσει . Με μια ουσιώδη διαφορά: ο Αλέξανδρος κατακτά χώρες με το σπαθί του, ενώ ο Οδυσσέας κατακτά τη γνώση με τον νου, την παρατήρηση και το βίωμα.

Ο ένας διευρύνει τα σύνορα του κόσμου του· ο άλλος τα σύνορα της συνείδησής του.

Και ο Αλέξανδρος ενδιαφερόταν για τη γνώση, την εξερεύνηση και τη γεωγραφία,  και ο Οδυσσέας υπήρξε πολεμιστής  στην Τροία

Ο Οδυσσέας πήγε αναζητώντας ένα ξένιο δώρο και έφυγε με ένα  πολύτιμο μάθημα ζωής σε πορεία συνείδησης ανοδικής!

Σύγχρονα Ομηρικά Έπη 

Αστραία

Ομηρική Βιβλιοθήκη

#ΟΜΗΡΙΚΗ_ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ, #ΒΙΒΛΙΑ

Αυτό είναι ένα μεγάλο όραμα!

Η ΟΜΗΡΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ — Όλα για τον Όμηρο, όλοι οι Ομηριστές μαζί!

Μια στέγη για τις έρευνες, τις μελέτες, τις διαφορετικές ερμηνείες, τα ερωτήματα και τις ανακαλύψεις. Ένας τόπος όπου το έργο κάθε ερευνητή θα διατηρείται, θα είναι προσβάσιμο και θα μπορεί να συνομιλεί με το έργο των άλλων.

Και το σπουδαιότερο: Μια βιβλιοθήκη χωρίς αποκλεισμούς, χωρίς αυθεντίες και χωρίς ιδιοκτήτες της ομηρικής αλήθειας. Με σεβασμό στους δημιουργούς, στις πηγές και στην ελευθερία της έρευνας.

Θα μπορούσε να έχει ως ιδρυτικό της σύνθημα:

ΟΜΗΡΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ

Όλα για τον Όμηρο. Όλοι οι Ομηριστές μαζί.

«Θα κάνουμε ό,τι μπορούμε. Κι ό,τι δεν μπορούμε, θα προσπαθήσουμε να το κάνουμε!»

Η μεγαλύτερη προσφορά αυτής της βιβλιοθήκης δεν θα είναι μόνο όσα θα συγκεντρώσει, αλλά και όσα θα διασώσει για εκείνους που δεν έχουν γεννηθεί ακόμη.

Η γνώση δεν είναι ιδιοκτησία εκείνου που την αποκτά. Είναι παρακαταθήκη για εκείνους που θα συνεχίσουν την αναζήτηση. 

 Ομηρικά Έπη

Αστραία

Η δίκη του Ομήρου

 

#ΟΜΗΡΟΣ, #ΔΙΚΗ

ΟΙ ΕΠΙΚΡΙΤΕΣ ΤΟΥ ΟΜΗΡΟΥ

Ποιος έβαλε τον ποιητή στο εδώλιο; ' Ηταν ασεβής ο Όμηρος;

Από τον Ξενοφάνη στον Πλάτωνα — Η μεγάλη δίκη του Ομήρου

Ο Όμηρος, ο ποιητής που σημάδεψε την ελληνική σκέψη και επηρέασε βαθύτατα τον παγκόσμιο πολιτισμό, δεν υπήρξε μόνο αντικείμενο θαυμασμού και λατρείας. Υπήρξε και αντικείμενο σφοδρής κριτικής. Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, φιλόσοφοι, ποιητές, ιστορικοί και μελετητές αμφισβήτησαν τις αφηγήσεις του, τις θεότητες, την ηθική των ηρώων του, ακόμη και τη σοφία που του αποδόθηκε.

Ποιοι ήταν όμως οι επικριτές του; Τι ακριβώς τους ενοχλούσε στα ομηρικά έπη; Ποια επιχειρήματα χρησιμοποίησαν; Και το κυριότερο: είχαν δίκιο;

Αποφασίσαμε λοιπόν να ανοίξουμε έναν ακόμη φάκελο της ομηρικής μας έρευνας. Αυτή τη φορά δεν θα εξετάσουμε μόνο τι είπε ο Όμηρος, αλλά και τι είπαν οι άλλοι για τον Όμηρο.

Δεν πρόκειται να τον υπερασπιστούμε άκριτα ούτε να αποδεχθούμε ανεξέταστα τις κατηγορίες των επικριτών του.

Πρώτα θα ρωτήσουμε χωρίς φόβο και ύστερα θα ελέγξουμε χωρίς έλεος.

Γιατί η φιλοσοφία δεν προχωρεί με προσκυνήματα σε αυθεντίες, αλλά με ερωτήσεις, επιχειρήματα και αποδείξεις.

1. ΞΕΝΟΦΑΝΗΣ Ο ΚΟΛΟΦΩΝΙΟΣ — ΟΙ ΘΕΟΙ ΣΤΟ ΕΔΩΛΙΟ

Ο Ξενοφάνης ο Κολοφώνιος, που έζησε κατά τον 6ο και 5ο αιώνα π.Χ., συγκαταλέγεται στους αρχαιότερους γνωστούς επικριτές του Ομήρου.

Ο Ξενοφάνης κατηγορούσε τον Όμηρο και τον Ησίοδο ότι απέδωσαν στους θεούς συμπεριφορές τις οποίες οι ίδιοι οι άνθρωποι θεωρούν ανήθικες.

Στο απόσπασμα DK 21 B11 αναφέρει:

«Πάντα θεοῖσ’ ἀνέθηκαν Ὅμηρός θ’ Ἡσίοδός τε, ὅσσα παρ’ ἀνθρώποισιν ὀνείδεα καὶ ψόγος ἐστίν, κλέπτειν μοιχεύειν τε καὶ ἀλλήλους ἀπατεύειν».

Δηλαδή, ο Όμηρος και ο Ησίοδος απέδωσαν στους θεούς όσα αποτελούν για τους ανθρώπους ντροπή και αντικείμενο μομφής: την κλοπή, τη μοιχεία και την αμοιβαία εξαπάτηση.

Η κριτική του δεν περιορίζεται στην ηθική. Ο Ξενοφάνης αμφισβητεί και τον ανθρωπομορφισμό των θεών, υποστηρίζοντας ότι οι άνθρωποι τους φαντάζονται με τη δική τους μορφή, τη δική τους φωνή και τις δικές τους συνήθειες.

Και εδώ αρχίζουν οι δικές μας ερωτήσεις.

Ποιος είπε ότι οι ομηρικοί θεοί οφείλουν να συμπεριφέρονται σύμφωνα με τους ανθρώπινους ηθικούς κανόνες;

Ο Όμηρος περιγράφει θεότητες ή χρησιμοποιεί τις θεϊκές μορφές για να αποκαλύψει την ανθρώπινη φύση;

Οι συγκρούσεις των θεών είναι θρησκευτικές διδασκαλίες, ποιητικές αφηγήσεις ή ενδεχομένως συμβολικές αναπαραστάσεις φυσικών και ψυχικών δυνάμεων;

Και αν ο Ξενοφάνης υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι κατασκευάζουν τους θεούς σύμφωνα με τη δική τους εικόνα, πώς γνωρίζει ο ίδιος ποια είναι η πραγματική φύση του θείου;

Δεν πρόκειται για απόρριψη της σκέψης του Ξενοφάνη. Πρόκειται για την εφαρμογή της ίδιας κριτικής μεθόδου και στον ίδιο.

Διότι εκείνος που αμφισβητεί δικαιούται να αμφισβητηθεί.

2. ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ — Η ΑΜΦΙΣΒΗΤΗΣΗ ΤΗΣ ΟΜΗΡΙΚΗΣ ΣΟΦΙΑΣ

Ο  Ηράκλειτος ο Εφέσιος, επίσης του 6ου και 5ου αιώνα π.Χ., δεν περιορίστηκε σε κριτική των θεοτήτων.

Αμφισβήτησε την ίδια τη σοφία του Ομήρου.

Στο απόσπασμα DK 22 B42 αποδίδεται στον Ηράκλειτο η άποψη ότι ο Όμηρος άξιζε να αποβληθεί από τους ποιητικούς αγώνες και να ραπιστεί, μαζί με τον Αρχίλοχο.

Πρόκειται για ιδιαίτερα σκληρή διατύπωση, χαρακτηριστική της πολεμικής που συναντούμε σε ορισμένα προσωκρατικά αποσπάσματα.

Αλλά γιατί τόσο μένος εναντίον του ποιητή;

Ο Ηράκλειτος αμφισβητούσε ότι η πολυμάθεια συνεπάγεται αληθινή κατανόηση. Στην κριτική του για τον Όμηρο μπορούμε να διακρίνουμε και τη σύγκρουση ανάμεσα στο κύρος της ποιητικής παράδοσης και στη φιλοσοφική αναζήτηση της αλήθειας.

Εδώ όμως χρειάζεται προσοχή.

Δεν γνωρίζουμε πάντοτε το πλήρες αρχικό συμφραζόμενο των σωζόμενων αποσπασμάτων.

Επομένως, πριν αποδώσουμε οριστικά κίνητρα στον Ηράκλειτο, οφείλουμε να εξετάσουμε ποιος διέσωσε κάθε φράση και σε ποιο πλαίσιο.

Και ρωτάμε:

Ο Όμηρος ισχυρίστηκε ποτέ ότι είναι φιλόσοφος;

Είναι υποχρεωμένος ένας ποιητής να αποδεικνύει τις αφηγήσεις του όπως ένας φυσικός φιλόσοφος τις θεωρίες του;

Και ποιος αποφασίζει τι αποτελεί σοφία;

Μήπως η ποιητική γνώση και η φιλοσοφική γνώση δεν είναι ταυτόσημες, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η μία αποκλείει την άλλη;

3. ΠΛΑΤΩΝ — Ο ΟΜΗΡΟΣ ΕΞΟΡΙΖΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΔΑΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΕΙΑ

Με τον Πλάτωνα η κριτική αποκτά σαφή πολιτική και παιδαγωγική διάσταση.

Στην «Πολιτεία», κυρίως στο δεύτερο, τρίτο και δέκατο βιβλίο, ο Πλάτων εξετάζει τον ρόλο της ποίησης στη διαμόρφωση των πολιτών.

Αμφισβητεί τις αφηγήσεις που παρουσιάζουν τους θεούς να εξαπατούν, να συγκρούονται και να προκαλούν κακό. Θεωρεί επίσης ότι η μιμητική ποίηση μπορεί να επηρεάσει δυσμενώς την ψυχή, καλλιεργώντας συναισθήματα εις βάρος της λογικής.

Γι' αυτό και η ιδανική πολιτεία του δεν επιτρέπει ανεξέλεγκτα την ποιητική δημιουργία. Η αποδοχή της ποίησης εξαρτάται από το αν υπηρετεί τις αρχές της παιδείας και της πολιτείας.

Εδώ όμως ανοίγει ένα τεράστιο ζήτημα.

Ποιος έχει το δικαίωμα να αποφασίζει τι πρέπει να διαβάζουν οι πολίτες;

Ο φιλόσοφος; Ο κυβερνήτης; Ο νομοθέτης; Το ιερατείο; Ή ο ίδιος ο πολίτης;

Εάν ένας πολίτης δεν μπορεί να διαβάσει τον Όμηρο και να κρίνει μόνος του τις πράξεις των ηρώων, πώς θα αποκτήσει κριτική σκέψη;

Μπορεί να υπάρξει πραγματική πολιτική παιδεία χωρίς ελευθερία της σκέψης;

Ο Πλάτων θέλει να προστατεύσει την πολιτεία από την επιρροή αφηγήσεων που θεωρεί βλαβερές. Αλλά ποιος θα προστατεύσει την πολιτεία από εκείνους που διεκδικούν το αποκλειστικό δικαίωμα να ορίζουν τι είναι ωφέλιμο;

Και κάτι ακόμη.

Ο Όμηρος δεν παρουσιάζει μόνο βία, εξαπάτηση και συγκρούσεις. Παρουσιάζει επίσης τη φιλία, την αυτοσυγκράτηση, τη φιλοξενία, τη δικαιοσύνη, την ευθύνη, τη συμπόνια και την αναγνώριση του άλλου.

Αρκεί να θυμηθούμε τη συνάντηση του Πριάμου με τον Αχιλλέα στην τελευταία ραψωδία της «Ιλιάδας».

Πώς αξιολογούμε λοιπόν ένα ποιητικό έργο; Από τις μεμονωμένες πράξεις των προσώπων του ή από το σύνολο των εμπειριών και των προβληματισμών που προσφέρει;

Και γιατί να θεωρούμε ότι η παρουσίαση μιας ανήθικης πράξης ισοδυναμεί με την ηθική επιδοκιμασία της;

4. ΖΩΙΛΟΣ Ο ΑΜΦΙΠΟΛΙΤΗΣ — Ο ΕΛΕΓΚΤΗΣ ΤΩΝ ΟΜΗΡΙΚΩΝ ΑΝΤΙΦΑΣΕΩΝ

Τον 4ο αιώνα π.Χ. συναντούμε τον Ζωίλο τον Αμφιπολίτη, ο οποίος έμεινε γνωστός στην παράδοση για την επικριτική του στάση απέναντι στον Όμηρο.

Το όνομά του συνδέθηκε με τον χαρακτηρισμό «Ομηρομάστιξ», δηλαδή εκείνος που μαστιγώνει τον Όμηρο.

Από το έργο του σώζονται αποσπασματικές και μεταγενέστερες μαρτυρίες. Γι' αυτό απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή στον διαχωρισμό της ιστορικής κριτικής του από τις υπερβολές που μπορεί να προστέθηκαν στη μεταγενέστερη παράδοση.

Ο Ζωίλος ενδιαφέρθηκε για προβλήματα και αντιφάσεις των ομηρικών αφηγήσεων.

Αλλά εδώ υπάρχει μια σημαντική διάκριση.

Άλλο πράγμα είναι να εντοπίζουμε μια πραγματική αντίφαση και άλλο να μην κατανοούμε τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η επική αφήγηση.

Πρέπει επομένως να ελέγχουμε κάθε συγκεκριμένη ένσταση και όχι να απορρίπτουμε συλλήβδην τον επικριτή ή τον ποιητή.

Η φιλολογική κριτική είναι απαραίτητη. Χωρίς αυτήν, η μελέτη μετατρέπεται σε θαυμασμό χωρίς έλεγχο.

Αλλά και η κριτική χρειάζεται τη δική της κριτική.

5. ΤΙ ΑΚΡΙΒΩΣ ΚΑΤΗΓΟΡΟΥΝ ΣΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;

Από αυτή την πρώτη ιστορική επισκόπηση μπορούμε να διακρίνουμε τέσσερις διαφορετικές κατηγορίες.

Ο Ξενοφάνης αμφισβητεί την εικόνα των θεών και την ηθική των πράξεών τους.

Ο Ηράκλειτος αμφισβητεί το κύρος της ομηρικής σοφίας.

Ο Πλάτων αμφισβητεί την παιδαγωγική και πολιτική καταλληλότητα της ποίησης.

Ο Ζωίλος ελέγχει προβλήματα των ίδιων των αφηγήσεων.

Δεν πρόκειται λοιπόν για μία ενιαία επίθεση εναντίον του Ομήρου. Πρόκειται για διαφορετικές μορφές κριτικής, που ξεκινούν από διαφορετικές φιλοσοφικές και μεθοδολογικές αφετηρίες.

Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό.

Διότι δεν μπορούμε να απαντήσουμε σε μια θεολογική ένσταση με φιλολογικό επιχείρημα ούτε σε μια φιλολογική αντίφαση με μια αυθαίρετη συμβολική ερμηνεία.

Κάθε ερώτημα απαιτεί την κατάλληλη μέθοδο εξέτασης.

6. Η ΜΕΓΑΛΗ ΟΜΗΡΙΚΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

Και τώρα φτάνουμε στην ουσία.

Τι είναι τελικά τα ομηρικά έπη;

Ιστορικές αφηγήσεις; Ποιητικές δημιουργίες; Μυθολογικές παραδόσεις; Φορείς φιλοσοφικών και ηθικών προβληματισμών; Ή σύνθετα έργα που περιλαμβάνουν περισσότερα από ένα επίπεδα νοήματος;

Δεν χρειάζεται να επιλέξουμε βιαστικά μία και μοναδική απάντηση.

Πρέπει πρώτα να εξετάσουμε το ίδιο το κείμενο.

Δεν μπορούμε να αποδώσουμε στον Όμηρο μια συμβολική πρόθεση χωρίς τεκμήρια. Αλλά ούτε μπορούμε να αποκλείσουμε εκ των προτέρων ότι μια επική αφήγηση διαθέτει συμβολικά επίπεδα.

Το ίδιο ισχύει για τις ιστορικές αναφορές, τις γεωγραφικές περιγραφές, τις θεότητες και τους ήρωες.

Πρέπει να διαχωρίζουμε το γεγονός από την ερμηνεία, την υπόθεση από την απόδειξη και την ποιητική δημιουργία από την ιστορική μαρτυρία.

Αυτή είναι η βάση της έρευνάς μας.

7. Ο ΟΜΗΡΟΣ ΔΕΝ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΣΥΝΗΓΟΡΟΥΣ. ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΑΝΑΓΝΩΣΤΕΣ ΠΟΥ ΣΚΕΦΤΟΝΤΑΙ.

Δεν σκοπεύουμε να δημιουργήσουμε ένα ακόμη ιερατείο γύρω από τον Όμηρο.

Ούτε να τον ανακηρύξουμε αλάθητο δάσκαλο της ανθρωπότητας.

Αλλά δεν πρόκειται να δεχθούμε και την άποψη ότι οι επικριτές του κατέχουν αυτομάτως την αλήθεια επειδή υπήρξαν σπουδαίοι φιλόσοφοι.

Ο Ξενοφάνης θα ελεγχθεί.

Ο Ηράκλειτος θα ελεγχθεί.

Ο Πλάτων θα ελεγχθεί.

Ο Ζωίλος θα ελεγχθεί.

Και φυσικά ο ίδιος ο Όμηρος θα ελεγχθεί.

Με τα ίδια κριτήρια και χωρίς προνόμια.

Αυτό είναι το ενδιαφέρον μιας πραγματικά ελεύθερης φιλοσοφικής συζήτησης.

Δεν αναζητούμε οπαδούς του Ομήρου ούτε αντιπάλους του. Αναζητούμε ανθρώπους που διαβάζουν, σκέφτονται, αμφιβάλλουν, ερευνούν και διατυπώνουν τις δικές τους ερωτήσεις.

Γιατί η γνώση δεν προχωρεί με απαγορεύσεις και αυθεντίες.

Προχωρεί με τον διάλογο.

Και ίσως η μεγαλύτερη προσφορά του Ομήρου να μην είναι ότι μας έδωσε όλες τις απαντήσεις, αλλά ότι εξακολουθεί να μας προκαλεί να θέτουμε ερωτήσεις.

Ακόμη και στους επικριτές του.

Η δίκη του Ομήρου μόλις αρχίζει.

Οι μάρτυρες θα κληθούν ένας προς έναν.

Τα ομηρικά κείμενα θα βρίσκονται πάνω στο τραπέζι.

Οι κατηγορίες θα εξεταστούν.

Οι εικασίες θα διαχωριστούν από τις αποδείξεις.

Και η ετυμηγορία δεν θα εκδοθεί πριν ολοκληρωθεί η έρευνα.

Άλλωστε, έχουμε μάθει κάτι από τον πολύτροπο Οδυσσέα: πριν αποφασίσουμε, καλό είναι να ακούμε, να παρατηρούμε και να σκεφτόμαστε.

Πηγές και παραπομπές

Ξενοφάνης, αποσπάσματα DK 21 B11–B16, B34–B35.

Ηράκλειτος, αποσπάσματα DK 22 B40, B42, B56.

Πλάτων, Πολιτεία, 376e–383c και 595a–608b.

Όμηρος, Ιλιάδα, Ω 468–676.

Stanford Encyclopedia of Philosophy, «Xenophanes».

Ομηρικά Έπη

Αστραία