#ΣΟΥΡΕΑΛΙΣΜΟΣ, #ΡΕΑΛΙΣΜΟΣ
Πόσο σουρεαλιστής είναι ο ρεαλιστής Όμηρος;
Αναμφίβολα, τα Ομηρικά Έπη αποτελούν ένα από τα σπουδαιότερα και πιο διαδραστικά, με την ευρύτερη έννοια, έργα λόγου στην ιστορία του Homo sapiens. Ένα αριστούργημα της παγκόσμιας λογοτεχνίας που εξακολουθεί, χιλιάδες χρόνια μετά, να προκαλεί ερωτήσεις, αντιπαραθέσεις, ερμηνείες και ανατροπές.
Γιατί είναι λογοτεχνικό έργο. Είναι ποίηση, με πλήθος μεταφορών, παρομοιώσεων, συμβολισμών, αλλά και ιστορικών και γεωγραφικών στοιχείων. Δεν πρέπει, όμως, να ξεχνούμε ότι τα Ομηρικά Έπη είναι λογοτεχνία. Δεν είναι αυστηρό ιστορικό ρεπορτάζ. Και αυτή η διάκριση είναι απαραίτητη για να μπορούμε να ξεχωρίζουμε τα μυθοπλαστικά, τα υπερπραγματικά και τα ιστορικά στοιχεία τους.
Δεν είναι ούτε θρησκευτικά ιερά κείμενα, με την έννοια ενός απαραβίαστου θρησκευτικού δόγματος. Γι' αυτό και ο Όμηρος είχε επικριτές ήδη από την αρχαιότητα. Ο Ξενοφάνης επέκρινε τον Όμηρο και τον Ησίοδο επειδή απέδιδαν στους θεούς ανθρώπινα ελαττώματα. Ο Πλάτων, από την άλλη, στην ιδανική του Πολιτεία, αντιμετώπισε με μεγάλη επιφύλαξη την ομηρική ποίηση και πρότεινε τον αποκλεισμό ορισμένων ποιητικών αναπαραστάσεων, κυρίως για παιδαγωγικούς και φιλοσοφικούς λόγους.
Κι όμως, ο Όμηρος επηρέασε βαθύτατα τους ανθρώπους. Με τον Οδυσσέα, ένα από τα ισχυρότερα λογοτεχνικά αρχέτυπα της ανθρώπινης περιπέτειας, μας έμαθε να σκεφτόμαστε, να αμφιβάλλουμε, να κρίνουμε ακόμη και τους θεούς. Τα Έπη απέκτησαν τεράστια παιδαγωγική σημασία, συμβάλλοντας στη διάπλαση των Ελληνοπαίδων.
Ο σουρεαλισμός, βέβαια, είναι ένα πολύ νεότερο καλλιτεχνικό κίνημα, που εκπροσωπήθηκε από ζωγράφους, συγγραφείς και ποιητές. Ο Σαλβαδόρ Νταλί δημιούργησε την «Αποθέωση του Ομήρου», ενώ ο Νίκος Εγγονόπουλος αξιοποίησε μορφές και αναφορές της ελληνικής μυθολογίας μέσα από τη σουρεαλιστική του ματιά.
Ποια είναι, όμως, η διαφορά του σουρεαλισμού από τον ρεαλισμό;
Ας αρχίσουμε από δύο μικρές λέξεις: το «σαν» και το «ως».
Το «σαν» μπορεί να εισάγει μια παρομοίωση, ενώ το «ως» μπορεί να δηλώνει μια πραγματική ιδιότητα ή ιδιότητα με την οποία αντιμετωπίζουμε κάποιον.
«Σε έχω σαν αδελφό μου» σημαίνει ότι δεν είσαι πραγματικά αδελφός μου, αλλά σε αισθάνομαι έτσι.
«Σε αναγνωρίζω ως αδελφό μου» μπορεί να σημαίνει ότι είσαι πράγματι αδελφός μου.
Μικρές λέξεις, μεγάλες διαφορές! Βεβαίως, η χρήση τους στη γλώσσα δεν είναι πάντοτε τόσο απόλυτη.
Πού σταματάει ο σουρεαλισμός και πού αρχίζει ο ρεαλισμός;
Στις «Ιστορίες του κυρίου Κόινερ» του Μπέρτολτ Μπρεχτ είναι το παράδειγμα της κότας που η φαντασία μπορεί να την προικίσει με ένα τρίτο πόδι για να πετάξει.
Η τέχνη μπορεί να ζωγραφίσει μια κότα με τρία πόδια. Η πραγματικότητα, όμως, δεν υποχρεώνεται να ακολουθήσει τη ζωγραφιά μας.
Ο ρεαλισμός απαιτεί να γνωρίζουμε πώς λειτουργεί ο κόσμος. Το ένα και ένα κάνουν δύο και το αεροπλάνο πετάει χάρη στους νόμους της φυσικής και της αεροδυναμικής, όχι χάρη στις ευχές των αιθεροβαμόνων επιβατών του.
Όταν ένας ηθοποιός, υποδυόμενος τον Οθέλλο, σκοτώνει τη Δυσδαιμόνα από ζήλια πάνω στη σκηνή, έχουμε μια καλλιτεχνική αναπαράσταση. Έχουμε θέατρο, μυθοπλασία και τραγωδία.
Όταν ένας άνθρωπος σκοτώνει τη γυναίκα του στην πραγματική ζωή, έχουμε μια πραγματική ανθρωποκτονία, ενδεχομένως γυναικοκτονία, ανάλογα με τα κίνητρα και τις περιστάσεις.
Να τα ξεχωρίζουμε αυτά! Να μην μπερδεύουμε την τέχνη με την πραγματικότητα.
Γιατί οι κότες με τα τρία πόδια δεν πετάνε επειδή τους προσθέσαμε ένα πόδι στη ζωγραφιά. Και τα αεροπλάνα δεν πετούν επειδή κάποιος τα φαντάστηκε με φτερά.
Παρ' όλα αυτά, η δημιουργική φαντασία είναι απαραίτητη για να αλλάξει η πραγματικότητα.
Οι αδελφοί Ράιτ τόλμησαν να αμφισβητήσουν την κατεστημένη αντίληψη για τα όρια της ανθρώπινης πτήσης. Δεν αρκέστηκαν όμως στη φαντασία τους. Πειραματίστηκαν, υπολόγισαν, κατασκεύασαν και δοκίμασαν.
Και έτσι, από τις πρώτες μηχανοκίνητες πτήσεις, φτάσαμε στα σημερινά Boeing που διασχίζουν τους ουρανούς.
Η φαντασία άνοιξε τον δρόμο. Η επιστήμη τον έκανε πραγματικότητα.
Και επιστρέφουμε στον Όμηρο.
Πού αρχίζει και πού σταματάει ο σουρεαλισμός στα Ομηρικά Έπη;
Ήταν ιστορικό πρόσωπο ο Οδυσσέας; Πήγε πράγματι στην Τροία; Επέστρεψε στην Ιθάκη ύστερα από τόσες περιπέτειες; Συνάντησε τους Λαιστρυγόνες και τους Κύκλωπες; Ήταν πραγματικά όντα οι Σειρήνες;
Ή μήπως όλα αυτά αποτελούν ποιητικές αναπαραστάσεις, συμβολισμούς και ψυχολογικά μοτίβα της ανθρώπινης ζωής;
Εδώ ο Όμηρος αποδεικνύεται βαθύς γνώστης των ανθρώπινων χαρακτήρων. Ένας σπουδαίος παρατηρητής της ανθρώπινης ψυχής, τον οποίο θα μπορούσαμε μεταφορικά να αποκαλέσουμε μεγάλο ψυχαναλυτή, πολλούς αιώνες πριν εμφανιστεί η σύγχρονη ψυχανάλυση.
Οι Σειρήνες μπορεί να διαβαστούν ως σύμβολα του πειρασμού. Ο Πολύφημος ως εικόνα της ωμής δύναμης χωρίς αυτογνωσία. Η Κίρκη ως μορφή της μεταμόρφωσης και της απώλειας του ανθρώπινου ελέγχου. Η Πηνελόπη ως παράδειγμα ευφυΐας, υπομονής, επιμονής και στρατηγικής σκέψης.
Αυτές είναι ερμηνείες. Δεν αποτελούν ιστορικές αποδείξεις ούτε τη μοναδική δυνατή ανάγνωση των Επών.
Και ένα ακόμη ερώτημα, ιδιαίτερα ενδιαφέρον.
Είναι αντιφεμινιστικό έργο τα Ομηρικά Έπη;
Είναι υποδεέστερη η Πηνελόπη από τον Οδυσσέα;
Ας θυμηθούμε τη σκηνή της αναγνώρισης στην Οδύσσεια. Η Πηνελόπη δεν παραδίδεται αμέσως στις διαβεβαιώσεις του άνδρα που παρουσιάζεται μπροστά της. Τον δοκιμάζει με το μυστικό του συζυγικού κρεβατιού.
Και την κοιτάζει ποτιδέγμενος όταν τον επιπλήττει αυστηρά κατεβαίνοντας την σκάλα, δεν βγάζει άχνα.
Και ο πολύτροπος Οδυσσέας βρίσκεται, επιτέλους, αντιμέτωπος με μια γυναίκα εξίσου πολύτροπη!
Η Πηνελόπη δεν χρειάζεται να υψώσει σπαθί για να αποδείξει την ευφυΐα της. Αρκεί μια ερώτηση, μια εντολή για τη μετακίνηση του κρεβατιού, και ο Οδυσσέας αναστατώνεται.
Και γεννιέται το ερώτημα: ο άνδρας και η γυναίκα είναι ίσοι και όμοιοι;
Άλλο ισότητα και άλλο ομοιότητα.
Η ισότητα στην ανθρώπινη αξία και στα δικαιώματα δεν προϋποθέτει ότι όλοι οι άνθρωποι είναι πανομοιότυποι ή ότι οφείλουν να έχουν τις ίδιες εμπειρίες και τους ίδιους ρόλους.
Τι θα έπρεπε, δηλαδή, να κάνει ο Όμηρος;
Να στείλει την Πηνελόπη στην Τροία να πολεμήσει και να αφήσει τον Οδυσσέα στην κουζίνα, με τις παντόφλες του, να θηλάζει τον Τηλέμαχο;
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι οι κοινωνικές αντιλήψεις και οι σχέσεις εξουσίας της ομηρικής εποχής βρίσκονται πέρα από κάθε κριτική. Άλλο να κατανοούμε ένα έργο μέσα στο ιστορικό του πλαίσιο και άλλο να θεωρούμε ότι όλα όσα περιγράφει αποτελούν πρότυπα για τη σημερινή κοινωνία.
Ο ρεαλισμός είναι ρεαλισμός. Η ιστορική πραγματικότητα χρειάζεται στοιχεία, τεκμήρια και αποδείξεις.
Η ποίηση, η φαντασία, η λογοτεχνία και η τέχνη δεν έχουν την ίδια υποχρέωση. Έχουν την ελευθερία να δημιουργούν κόσμους, να ανατρέπουν τους νόμους της καθημερινότητας, να μεταμορφώνουν το πραγματικό και να αποκαλύπτουν πλευρές του ανθρώπου που δεν φαίνονται με την πρώτη ματιά.
Ο Όμηρος δεν ήταν σουρεαλιστής με την ιστορική έννοια του όρου. Προηγήθηκε του σουρεαλισμού κατά χιλιάδες χρόνια.
Μπορούμε, όμως, να διαβάσουμε ορισμένες ομηρικές εικόνες με μια σύγχρονη σουρεαλιστική ματιά.
Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη πρόκληση: να αναγνωρίζουμε την πραγματικότητα χωρίς να φυλακίζουμε τη φαντασία και να απολαμβάνουμε τη φαντασία χωρίς να την παρουσιάζουμε ως αποδεδειγμένη πραγματικότητα.
Γιατί η τέχνη είναι και αυτό: να ταξιδεύεις με τα αβύθιστα πλοία της φαντασίας στην κοσμική θάλασσα της αντίληψης.
Και ο Όμηρος εξακολουθεί να μας προσφέρει ένα από τα ωραιότερα πλοία για αυτό το ταξίδι.
Το τι θα ανακαλύψουμε εξαρτάται από τις ερωτήσεις που τολμούμε να κάνουμε.
Εδώ, αρχίζουν τα πραγματικά ταξίδια της σκέψης!
Για σκεπτόμενους ανθρώπους....
Ομηρικά Έπη
Αστραία
