Η δίκη του Ομήρου

 

#ΟΜΗΡΟΣ, #ΔΙΚΗ

ΟΙ ΕΠΙΚΡΙΤΕΣ ΤΟΥ ΟΜΗΡΟΥ

Ποιος έβαλε τον ποιητή στο εδώλιο; ' Ηταν ασεβής ο Όμηρος;

Από τον Ξενοφάνη στον Πλάτωνα — Η μεγάλη δίκη του Ομήρου

Ο Όμηρος, ο ποιητής που σημάδεψε την ελληνική σκέψη και επηρέασε βαθύτατα τον παγκόσμιο πολιτισμό, δεν υπήρξε μόνο αντικείμενο θαυμασμού και λατρείας. Υπήρξε και αντικείμενο σφοδρής κριτικής. Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, φιλόσοφοι, ποιητές, ιστορικοί και μελετητές αμφισβήτησαν τις αφηγήσεις του, τις θεότητες, την ηθική των ηρώων του, ακόμη και τη σοφία που του αποδόθηκε.

Ποιοι ήταν όμως οι επικριτές του; Τι ακριβώς τους ενοχλούσε στα ομηρικά έπη; Ποια επιχειρήματα χρησιμοποίησαν; Και το κυριότερο: είχαν δίκιο;

Αποφασίσαμε λοιπόν να ανοίξουμε έναν ακόμη φάκελο της ομηρικής μας έρευνας. Αυτή τη φορά δεν θα εξετάσουμε μόνο τι είπε ο Όμηρος, αλλά και τι είπαν οι άλλοι για τον Όμηρο.

Δεν πρόκειται να τον υπερασπιστούμε άκριτα ούτε να αποδεχθούμε ανεξέταστα τις κατηγορίες των επικριτών του.

Πρώτα θα ρωτήσουμε χωρίς φόβο και ύστερα θα ελέγξουμε χωρίς έλεος.

Γιατί η φιλοσοφία δεν προχωρεί με προσκυνήματα σε αυθεντίες, αλλά με ερωτήσεις, επιχειρήματα και αποδείξεις.

1. ΞΕΝΟΦΑΝΗΣ Ο ΚΟΛΟΦΩΝΙΟΣ — ΟΙ ΘΕΟΙ ΣΤΟ ΕΔΩΛΙΟ

Ο Ξενοφάνης ο Κολοφώνιος, που έζησε κατά τον 6ο και 5ο αιώνα π.Χ., συγκαταλέγεται στους αρχαιότερους γνωστούς επικριτές του Ομήρου.

Ο Ξενοφάνης κατηγορούσε τον Όμηρο και τον Ησίοδο ότι απέδωσαν στους θεούς συμπεριφορές τις οποίες οι ίδιοι οι άνθρωποι θεωρούν ανήθικες.

Στο απόσπασμα DK 21 B11 αναφέρει:

«Πάντα θεοῖσ’ ἀνέθηκαν Ὅμηρός θ’ Ἡσίοδός τε, ὅσσα παρ’ ἀνθρώποισιν ὀνείδεα καὶ ψόγος ἐστίν, κλέπτειν μοιχεύειν τε καὶ ἀλλήλους ἀπατεύειν».

Δηλαδή, ο Όμηρος και ο Ησίοδος απέδωσαν στους θεούς όσα αποτελούν για τους ανθρώπους ντροπή και αντικείμενο μομφής: την κλοπή, τη μοιχεία και την αμοιβαία εξαπάτηση.

Η κριτική του δεν περιορίζεται στην ηθική. Ο Ξενοφάνης αμφισβητεί και τον ανθρωπομορφισμό των θεών, υποστηρίζοντας ότι οι άνθρωποι τους φαντάζονται με τη δική τους μορφή, τη δική τους φωνή και τις δικές τους συνήθειες.

Και εδώ αρχίζουν οι δικές μας ερωτήσεις.

Ποιος είπε ότι οι ομηρικοί θεοί οφείλουν να συμπεριφέρονται σύμφωνα με τους ανθρώπινους ηθικούς κανόνες;

Ο Όμηρος περιγράφει θεότητες ή χρησιμοποιεί τις θεϊκές μορφές για να αποκαλύψει την ανθρώπινη φύση;

Οι συγκρούσεις των θεών είναι θρησκευτικές διδασκαλίες, ποιητικές αφηγήσεις ή ενδεχομένως συμβολικές αναπαραστάσεις φυσικών και ψυχικών δυνάμεων;

Και αν ο Ξενοφάνης υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι κατασκευάζουν τους θεούς σύμφωνα με τη δική τους εικόνα, πώς γνωρίζει ο ίδιος ποια είναι η πραγματική φύση του θείου;

Δεν πρόκειται για απόρριψη της σκέψης του Ξενοφάνη. Πρόκειται για την εφαρμογή της ίδιας κριτικής μεθόδου και στον ίδιο.

Διότι εκείνος που αμφισβητεί δικαιούται να αμφισβητηθεί.

2. ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ — Η ΑΜΦΙΣΒΗΤΗΣΗ ΤΗΣ ΟΜΗΡΙΚΗΣ ΣΟΦΙΑΣ

Ο  Ηράκλειτος ο Εφέσιος, επίσης του 6ου και 5ου αιώνα π.Χ., δεν περιορίστηκε σε κριτική των θεοτήτων.

Αμφισβήτησε την ίδια τη σοφία του Ομήρου.

Στο απόσπασμα DK 22 B42 αποδίδεται στον Ηράκλειτο η άποψη ότι ο Όμηρος άξιζε να αποβληθεί από τους ποιητικούς αγώνες και να ραπιστεί, μαζί με τον Αρχίλοχο.

Πρόκειται για ιδιαίτερα σκληρή διατύπωση, χαρακτηριστική της πολεμικής που συναντούμε σε ορισμένα προσωκρατικά αποσπάσματα.

Αλλά γιατί τόσο μένος εναντίον του ποιητή;

Ο Ηράκλειτος αμφισβητούσε ότι η πολυμάθεια συνεπάγεται αληθινή κατανόηση. Στην κριτική του για τον Όμηρο μπορούμε να διακρίνουμε και τη σύγκρουση ανάμεσα στο κύρος της ποιητικής παράδοσης και στη φιλοσοφική αναζήτηση της αλήθειας.

Εδώ όμως χρειάζεται προσοχή.

Δεν γνωρίζουμε πάντοτε το πλήρες αρχικό συμφραζόμενο των σωζόμενων αποσπασμάτων.

Επομένως, πριν αποδώσουμε οριστικά κίνητρα στον Ηράκλειτο, οφείλουμε να εξετάσουμε ποιος διέσωσε κάθε φράση και σε ποιο πλαίσιο.

Και ρωτάμε:

Ο Όμηρος ισχυρίστηκε ποτέ ότι είναι φιλόσοφος;

Είναι υποχρεωμένος ένας ποιητής να αποδεικνύει τις αφηγήσεις του όπως ένας φυσικός φιλόσοφος τις θεωρίες του;

Και ποιος αποφασίζει τι αποτελεί σοφία;

Μήπως η ποιητική γνώση και η φιλοσοφική γνώση δεν είναι ταυτόσημες, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η μία αποκλείει την άλλη;

3. ΠΛΑΤΩΝ — Ο ΟΜΗΡΟΣ ΕΞΟΡΙΖΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΔΑΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΕΙΑ

Με τον Πλάτωνα η κριτική αποκτά σαφή πολιτική και παιδαγωγική διάσταση.

Στην «Πολιτεία», κυρίως στο δεύτερο, τρίτο και δέκατο βιβλίο, ο Πλάτων εξετάζει τον ρόλο της ποίησης στη διαμόρφωση των πολιτών.

Αμφισβητεί τις αφηγήσεις που παρουσιάζουν τους θεούς να εξαπατούν, να συγκρούονται και να προκαλούν κακό. Θεωρεί επίσης ότι η μιμητική ποίηση μπορεί να επηρεάσει δυσμενώς την ψυχή, καλλιεργώντας συναισθήματα εις βάρος της λογικής.

Γι' αυτό και η ιδανική πολιτεία του δεν επιτρέπει ανεξέλεγκτα την ποιητική δημιουργία. Η αποδοχή της ποίησης εξαρτάται από το αν υπηρετεί τις αρχές της παιδείας και της πολιτείας.

Εδώ όμως ανοίγει ένα τεράστιο ζήτημα.

Ποιος έχει το δικαίωμα να αποφασίζει τι πρέπει να διαβάζουν οι πολίτες;

Ο φιλόσοφος; Ο κυβερνήτης; Ο νομοθέτης; Το ιερατείο; Ή ο ίδιος ο πολίτης;

Εάν ένας πολίτης δεν μπορεί να διαβάσει τον Όμηρο και να κρίνει μόνος του τις πράξεις των ηρώων, πώς θα αποκτήσει κριτική σκέψη;

Μπορεί να υπάρξει πραγματική πολιτική παιδεία χωρίς ελευθερία της σκέψης;

Ο Πλάτων θέλει να προστατεύσει την πολιτεία από την επιρροή αφηγήσεων που θεωρεί βλαβερές. Αλλά ποιος θα προστατεύσει την πολιτεία από εκείνους που διεκδικούν το αποκλειστικό δικαίωμα να ορίζουν τι είναι ωφέλιμο;

Και κάτι ακόμη.

Ο Όμηρος δεν παρουσιάζει μόνο βία, εξαπάτηση και συγκρούσεις. Παρουσιάζει επίσης τη φιλία, την αυτοσυγκράτηση, τη φιλοξενία, τη δικαιοσύνη, την ευθύνη, τη συμπόνια και την αναγνώριση του άλλου.

Αρκεί να θυμηθούμε τη συνάντηση του Πριάμου με τον Αχιλλέα στην τελευταία ραψωδία της «Ιλιάδας».

Πώς αξιολογούμε λοιπόν ένα ποιητικό έργο; Από τις μεμονωμένες πράξεις των προσώπων του ή από το σύνολο των εμπειριών και των προβληματισμών που προσφέρει;

Και γιατί να θεωρούμε ότι η παρουσίαση μιας ανήθικης πράξης ισοδυναμεί με την ηθική επιδοκιμασία της;

4. ΖΩΙΛΟΣ Ο ΑΜΦΙΠΟΛΙΤΗΣ — Ο ΕΛΕΓΚΤΗΣ ΤΩΝ ΟΜΗΡΙΚΩΝ ΑΝΤΙΦΑΣΕΩΝ

Τον 4ο αιώνα π.Χ. συναντούμε τον Ζωίλο τον Αμφιπολίτη, ο οποίος έμεινε γνωστός στην παράδοση για την επικριτική του στάση απέναντι στον Όμηρο.

Το όνομά του συνδέθηκε με τον χαρακτηρισμό «Ομηρομάστιξ», δηλαδή εκείνος που μαστιγώνει τον Όμηρο.

Από το έργο του σώζονται αποσπασματικές και μεταγενέστερες μαρτυρίες. Γι' αυτό απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή στον διαχωρισμό της ιστορικής κριτικής του από τις υπερβολές που μπορεί να προστέθηκαν στη μεταγενέστερη παράδοση.

Ο Ζωίλος ενδιαφέρθηκε για προβλήματα και αντιφάσεις των ομηρικών αφηγήσεων.

Αλλά εδώ υπάρχει μια σημαντική διάκριση.

Άλλο πράγμα είναι να εντοπίζουμε μια πραγματική αντίφαση και άλλο να μην κατανοούμε τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η επική αφήγηση.

Πρέπει επομένως να ελέγχουμε κάθε συγκεκριμένη ένσταση και όχι να απορρίπτουμε συλλήβδην τον επικριτή ή τον ποιητή.

Η φιλολογική κριτική είναι απαραίτητη. Χωρίς αυτήν, η μελέτη μετατρέπεται σε θαυμασμό χωρίς έλεγχο.

Αλλά και η κριτική χρειάζεται τη δική της κριτική.

5. ΤΙ ΑΚΡΙΒΩΣ ΚΑΤΗΓΟΡΟΥΝ ΣΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;

Από αυτή την πρώτη ιστορική επισκόπηση μπορούμε να διακρίνουμε τέσσερις διαφορετικές κατηγορίες.

Ο Ξενοφάνης αμφισβητεί την εικόνα των θεών και την ηθική των πράξεών τους.

Ο Ηράκλειτος αμφισβητεί το κύρος της ομηρικής σοφίας.

Ο Πλάτων αμφισβητεί την παιδαγωγική και πολιτική καταλληλότητα της ποίησης.

Ο Ζωίλος ελέγχει προβλήματα των ίδιων των αφηγήσεων.

Δεν πρόκειται λοιπόν για μία ενιαία επίθεση εναντίον του Ομήρου. Πρόκειται για διαφορετικές μορφές κριτικής, που ξεκινούν από διαφορετικές φιλοσοφικές και μεθοδολογικές αφετηρίες.

Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό.

Διότι δεν μπορούμε να απαντήσουμε σε μια θεολογική ένσταση με φιλολογικό επιχείρημα ούτε σε μια φιλολογική αντίφαση με μια αυθαίρετη συμβολική ερμηνεία.

Κάθε ερώτημα απαιτεί την κατάλληλη μέθοδο εξέτασης.

6. Η ΜΕΓΑΛΗ ΟΜΗΡΙΚΗ ΕΡΩΤΗΣΗ

Και τώρα φτάνουμε στην ουσία.

Τι είναι τελικά τα ομηρικά έπη;

Ιστορικές αφηγήσεις; Ποιητικές δημιουργίες; Μυθολογικές παραδόσεις; Φορείς φιλοσοφικών και ηθικών προβληματισμών; Ή σύνθετα έργα που περιλαμβάνουν περισσότερα από ένα επίπεδα νοήματος;

Δεν χρειάζεται να επιλέξουμε βιαστικά μία και μοναδική απάντηση.

Πρέπει πρώτα να εξετάσουμε το ίδιο το κείμενο.

Δεν μπορούμε να αποδώσουμε στον Όμηρο μια συμβολική πρόθεση χωρίς τεκμήρια. Αλλά ούτε μπορούμε να αποκλείσουμε εκ των προτέρων ότι μια επική αφήγηση διαθέτει συμβολικά επίπεδα.

Το ίδιο ισχύει για τις ιστορικές αναφορές, τις γεωγραφικές περιγραφές, τις θεότητες και τους ήρωες.

Πρέπει να διαχωρίζουμε το γεγονός από την ερμηνεία, την υπόθεση από την απόδειξη και την ποιητική δημιουργία από την ιστορική μαρτυρία.

Αυτή είναι η βάση της έρευνάς μας.

7. Ο ΟΜΗΡΟΣ ΔΕΝ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΣΥΝΗΓΟΡΟΥΣ. ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΑΝΑΓΝΩΣΤΕΣ ΠΟΥ ΣΚΕΦΤΟΝΤΑΙ.

Δεν σκοπεύουμε να δημιουργήσουμε ένα ακόμη ιερατείο γύρω από τον Όμηρο.

Ούτε να τον ανακηρύξουμε αλάθητο δάσκαλο της ανθρωπότητας.

Αλλά δεν πρόκειται να δεχθούμε και την άποψη ότι οι επικριτές του κατέχουν αυτομάτως την αλήθεια επειδή υπήρξαν σπουδαίοι φιλόσοφοι.

Ο Ξενοφάνης θα ελεγχθεί.

Ο Ηράκλειτος θα ελεγχθεί.

Ο Πλάτων θα ελεγχθεί.

Ο Ζωίλος θα ελεγχθεί.

Και φυσικά ο ίδιος ο Όμηρος θα ελεγχθεί.

Με τα ίδια κριτήρια και χωρίς προνόμια.

Αυτό είναι το ενδιαφέρον μιας πραγματικά ελεύθερης φιλοσοφικής συζήτησης.

Δεν αναζητούμε οπαδούς του Ομήρου ούτε αντιπάλους του. Αναζητούμε ανθρώπους που διαβάζουν, σκέφτονται, αμφιβάλλουν, ερευνούν και διατυπώνουν τις δικές τους ερωτήσεις.

Γιατί η γνώση δεν προχωρεί με απαγορεύσεις και αυθεντίες.

Προχωρεί με τον διάλογο.

Και ίσως η μεγαλύτερη προσφορά του Ομήρου να μην είναι ότι μας έδωσε όλες τις απαντήσεις, αλλά ότι εξακολουθεί να μας προκαλεί να θέτουμε ερωτήσεις.

Ακόμη και στους επικριτές του.

Η δίκη του Ομήρου μόλις αρχίζει.

Οι μάρτυρες θα κληθούν ένας προς έναν.

Τα ομηρικά κείμενα θα βρίσκονται πάνω στο τραπέζι.

Οι κατηγορίες θα εξεταστούν.

Οι εικασίες θα διαχωριστούν από τις αποδείξεις.

Και η ετυμηγορία δεν θα εκδοθεί πριν ολοκληρωθεί η έρευνα.

Άλλωστε, έχουμε μάθει κάτι από τον πολύτροπο Οδυσσέα: πριν αποφασίσουμε, καλό είναι να ακούμε, να παρατηρούμε και να σκεφτόμαστε.

Πηγές και παραπομπές

Ξενοφάνης, αποσπάσματα DK 21 B11–B16, B34–B35.

Ηράκλειτος, αποσπάσματα DK 22 B40, B42, B56.

Πλάτων, Πολιτεία, 376e–383c και 595a–608b.

Όμηρος, Ιλιάδα, Ω 468–676.

Stanford Encyclopedia of Philosophy, «Xenophanes».

Ομηρικά Έπη

Αστραία

Πόσο σουρεαλιστής είναι ο ρεαλιστής Όμηρος;

 

#ΣΟΥΡΕΑΛΙΣΜΟΣ, #ΡΕΑΛΙΣΜΟΣ

Πόσο σουρεαλιστής είναι ο ρεαλιστής Όμηρος;

Αναμφίβολα, τα Ομηρικά Έπη αποτελούν ένα από τα σπουδαιότερα και πιο διαδραστικά, με την ευρύτερη έννοια, έργα λόγου στην ιστορία του Homo sapiens. Ένα αριστούργημα της παγκόσμιας λογοτεχνίας που εξακολουθεί, χιλιάδες χρόνια μετά, να προκαλεί ερωτήσεις, αντιπαραθέσεις, ερμηνείες και ανατροπές.

Γιατί είναι λογοτεχνικό έργο. Είναι ποίηση, με πλήθος μεταφορών, παρομοιώσεων, συμβολισμών, αλλά και ιστορικών και γεωγραφικών στοιχείων. Δεν πρέπει, όμως, να ξεχνούμε ότι τα Ομηρικά Έπη είναι λογοτεχνία. Δεν είναι αυστηρό ιστορικό ρεπορτάζ. Και αυτή η διάκριση είναι απαραίτητη για να μπορούμε να ξεχωρίζουμε τα μυθοπλαστικά, τα υπερπραγματικά και τα ιστορικά στοιχεία τους.

Δεν είναι ούτε θρησκευτικά ιερά κείμενα, με την έννοια ενός απαραβίαστου θρησκευτικού δόγματος. Γι' αυτό και ο Όμηρος είχε επικριτές ήδη από την αρχαιότητα. Ο Ξενοφάνης επέκρινε τον Όμηρο και τον Ησίοδο επειδή απέδιδαν στους θεούς ανθρώπινα ελαττώματα. Ο Πλάτων, από την άλλη, στην ιδανική του Πολιτεία, αντιμετώπισε με μεγάλη επιφύλαξη την ομηρική ποίηση και πρότεινε τον αποκλεισμό ορισμένων ποιητικών αναπαραστάσεων, κυρίως για παιδαγωγικούς και φιλοσοφικούς λόγους.

Κι όμως, ο Όμηρος επηρέασε βαθύτατα τους ανθρώπους. Με τον Οδυσσέα, ένα από τα ισχυρότερα λογοτεχνικά αρχέτυπα της ανθρώπινης περιπέτειας, μας έμαθε να σκεφτόμαστε, να αμφιβάλλουμε, να κρίνουμε ακόμη και τους θεούς. Τα Έπη απέκτησαν τεράστια παιδαγωγική σημασία, συμβάλλοντας στη διάπλαση των Ελληνοπαίδων.

Ο σουρεαλισμός, βέβαια, είναι ένα πολύ νεότερο καλλιτεχνικό κίνημα, που εκπροσωπήθηκε από ζωγράφους, συγγραφείς και ποιητές. Ο Σαλβαδόρ Νταλί δημιούργησε την «Αποθέωση του Ομήρου», ενώ ο Νίκος Εγγονόπουλος αξιοποίησε μορφές και αναφορές της ελληνικής μυθολογίας μέσα από τη σουρεαλιστική του ματιά.

Ποια είναι, όμως, η διαφορά του σουρεαλισμού από τον ρεαλισμό;

Ας αρχίσουμε από δύο μικρές λέξεις: το «σαν» και το «ως».

Το «σαν» μπορεί να εισάγει μια παρομοίωση, ενώ το «ως» μπορεί να δηλώνει μια πραγματική ιδιότητα ή ιδιότητα με την οποία αντιμετωπίζουμε κάποιον.

«Σε έχω σαν αδελφό μου» σημαίνει ότι δεν είσαι πραγματικά αδελφός μου, αλλά σε αισθάνομαι έτσι.

«Σε αναγνωρίζω ως αδελφό μου» μπορεί να σημαίνει ότι είσαι πράγματι αδελφός μου.

Μικρές λέξεις, μεγάλες διαφορές! Βεβαίως, η χρήση τους στη γλώσσα δεν είναι πάντοτε τόσο απόλυτη.

Πού σταματάει ο σουρεαλισμός και πού αρχίζει ο ρεαλισμός;

Στις «Ιστορίες του κυρίου Κόινερ» του Μπέρτολτ Μπρεχτ είναι το παράδειγμα της κότας που η φαντασία μπορεί να την προικίσει με ένα τρίτο πόδι για να πετάξει.

Η τέχνη μπορεί να ζωγραφίσει μια κότα με τρία πόδια. Η πραγματικότητα, όμως, δεν υποχρεώνεται να ακολουθήσει τη ζωγραφιά μας.

Ο ρεαλισμός απαιτεί να γνωρίζουμε πώς λειτουργεί ο κόσμος. Το ένα και ένα κάνουν δύο και το αεροπλάνο πετάει χάρη στους νόμους της φυσικής και της αεροδυναμικής, όχι χάρη στις ευχές των αιθεροβαμόνων επιβατών του.

Όταν ένας ηθοποιός, υποδυόμενος τον Οθέλλο, σκοτώνει τη Δυσδαιμόνα από ζήλια πάνω στη σκηνή, έχουμε μια καλλιτεχνική αναπαράσταση. Έχουμε θέατρο, μυθοπλασία και τραγωδία.

Όταν ένας άνθρωπος σκοτώνει τη γυναίκα του στην πραγματική ζωή, έχουμε μια πραγματική ανθρωποκτονία, ενδεχομένως γυναικοκτονία, ανάλογα με τα κίνητρα και τις περιστάσεις.

Να τα ξεχωρίζουμε αυτά! Να μην μπερδεύουμε την τέχνη με την πραγματικότητα.

Γιατί οι κότες με τα τρία πόδια δεν πετάνε επειδή τους προσθέσαμε ένα πόδι στη ζωγραφιά. Και τα αεροπλάνα δεν πετούν επειδή κάποιος τα φαντάστηκε με φτερά.

Παρ' όλα αυτά, η δημιουργική φαντασία είναι απαραίτητη για να αλλάξει η πραγματικότητα.

Οι αδελφοί Ράιτ τόλμησαν να αμφισβητήσουν την κατεστημένη αντίληψη για τα όρια της ανθρώπινης πτήσης. Δεν αρκέστηκαν όμως στη φαντασία τους. Πειραματίστηκαν, υπολόγισαν, κατασκεύασαν και δοκίμασαν.

Και έτσι, από τις πρώτες μηχανοκίνητες πτήσεις, φτάσαμε στα σημερινά Boeing που διασχίζουν τους ουρανούς.

Η φαντασία άνοιξε τον δρόμο. Η επιστήμη τον έκανε πραγματικότητα.

Και επιστρέφουμε στον Όμηρο.

Πού αρχίζει και πού σταματάει ο σουρεαλισμός στα Ομηρικά Έπη;

Ήταν ιστορικό πρόσωπο ο Οδυσσέας; Πήγε πράγματι στην Τροία; Επέστρεψε στην Ιθάκη ύστερα από τόσες περιπέτειες; Συνάντησε τους Λαιστρυγόνες και τους Κύκλωπες; Ήταν πραγματικά όντα οι Σειρήνες;

Ή μήπως όλα αυτά αποτελούν ποιητικές αναπαραστάσεις, συμβολισμούς και ψυχολογικά μοτίβα της ανθρώπινης ζωής;

Εδώ ο Όμηρος αποδεικνύεται βαθύς γνώστης των ανθρώπινων χαρακτήρων. Ένας σπουδαίος παρατηρητής της ανθρώπινης ψυχής, τον οποίο θα μπορούσαμε μεταφορικά να αποκαλέσουμε μεγάλο ψυχαναλυτή, πολλούς αιώνες πριν εμφανιστεί η σύγχρονη ψυχανάλυση.

Οι Σειρήνες μπορεί να διαβαστούν ως σύμβολα του πειρασμού. Ο Πολύφημος ως εικόνα της ωμής δύναμης χωρίς αυτογνωσία. Η Κίρκη ως μορφή της μεταμόρφωσης και της απώλειας του ανθρώπινου ελέγχου. Η Πηνελόπη ως παράδειγμα ευφυΐας, υπομονής, επιμονής και στρατηγικής σκέψης.

Αυτές είναι ερμηνείες. Δεν αποτελούν ιστορικές αποδείξεις ούτε τη μοναδική δυνατή ανάγνωση των Επών.

Και ένα ακόμη ερώτημα, ιδιαίτερα ενδιαφέρον.

Είναι αντιφεμινιστικό έργο τα Ομηρικά Έπη;

Είναι υποδεέστερη η Πηνελόπη από τον Οδυσσέα;

Ας θυμηθούμε τη σκηνή της αναγνώρισης στην Οδύσσεια. Η Πηνελόπη δεν παραδίδεται αμέσως στις διαβεβαιώσεις του άνδρα που παρουσιάζεται μπροστά της. Τον δοκιμάζει με το μυστικό του συζυγικού κρεβατιού.
Και την κοιτάζει ποτιδέγμενος όταν τον επιπλήττει αυστηρά κατεβαίνοντας την σκάλα, δεν βγάζει άχνα.

Και ο πολύτροπος Οδυσσέας βρίσκεται, επιτέλους, αντιμέτωπος με μια γυναίκα εξίσου πολύτροπη!

Η Πηνελόπη δεν χρειάζεται να υψώσει σπαθί για να αποδείξει την ευφυΐα της. Αρκεί μια ερώτηση, μια εντολή για τη μετακίνηση του κρεβατιού, και ο Οδυσσέας αναστατώνεται.

Και γεννιέται το ερώτημα: ο άνδρας και η γυναίκα είναι ίσοι και όμοιοι;

Άλλο ισότητα και άλλο ομοιότητα.

Η ισότητα στην ανθρώπινη αξία και στα δικαιώματα δεν προϋποθέτει ότι όλοι οι άνθρωποι είναι πανομοιότυποι ή ότι οφείλουν να έχουν τις ίδιες εμπειρίες και τους ίδιους ρόλους.

Τι θα έπρεπε, δηλαδή, να κάνει ο Όμηρος;

Να στείλει την Πηνελόπη στην Τροία να πολεμήσει και να αφήσει τον Οδυσσέα στην κουζίνα, με τις παντόφλες του, να θηλάζει τον Τηλέμαχο;

Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι οι κοινωνικές αντιλήψεις και οι σχέσεις εξουσίας της ομηρικής εποχής βρίσκονται πέρα από κάθε κριτική. Άλλο να κατανοούμε ένα έργο μέσα στο ιστορικό του πλαίσιο και άλλο να θεωρούμε ότι όλα όσα περιγράφει αποτελούν πρότυπα για τη σημερινή κοινωνία.

Ο ρεαλισμός είναι ρεαλισμός. Η ιστορική πραγματικότητα χρειάζεται στοιχεία, τεκμήρια και αποδείξεις.

Η ποίηση, η φαντασία, η λογοτεχνία και η τέχνη δεν έχουν την ίδια υποχρέωση. Έχουν την ελευθερία να δημιουργούν κόσμους, να ανατρέπουν τους νόμους της καθημερινότητας, να μεταμορφώνουν το πραγματικό και να αποκαλύπτουν πλευρές του ανθρώπου που δεν φαίνονται με την πρώτη ματιά.

Ο Όμηρος δεν ήταν σουρεαλιστής με την ιστορική έννοια του όρου. Προηγήθηκε του σουρεαλισμού κατά χιλιάδες χρόνια.

Μπορούμε, όμως, να διαβάσουμε ορισμένες ομηρικές εικόνες με μια σύγχρονη σουρεαλιστική ματιά.

Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη πρόκληση: να αναγνωρίζουμε την πραγματικότητα χωρίς να φυλακίζουμε τη φαντασία και να απολαμβάνουμε τη φαντασία χωρίς να την παρουσιάζουμε ως αποδεδειγμένη πραγματικότητα.

Γιατί η τέχνη είναι και αυτό: να ταξιδεύεις με τα αβύθιστα πλοία της φαντασίας στην κοσμική θάλασσα της αντίληψης.

Και ο Όμηρος εξακολουθεί να μας προσφέρει ένα από τα ωραιότερα πλοία για αυτό το ταξίδι.

Το τι θα ανακαλύψουμε εξαρτάται από τις ερωτήσεις που τολμούμε να κάνουμε.

Εδώ,  αρχίζουν τα πραγματικά ταξίδια της σκέψης!

Για σκεπτόμενους ανθρώπους....

Ομηρικά Έπη

Αστραία

Ομηρικό Ναυπηγείο Αβύθιστων Νηών

#ΝΗΕΣ, #ΝΟΥΣ, 

ΟΜΗΡΙΚΟ ΝΑΥΠΗΓΕΙΟ ΑΒΥΘΙΣΤΩΝ ΝΗΩΝ

Πώς κατασκευάζεις ένα γερό σκάφος του Νου;

Πώς κατασκευάζεις ένα γερό σκάφος του Νου, ικανό να αντέξει τα αγριεμένα κύματα του θυμικού στην άγνωστη θάλασσα του Ποσειδώνα;

Πώς θα αντέξεις μια αναμέτρηση με το Άγνωστο, με τον Κύκλωπα, τις Σειρήνες και τους Λαιστρυγόνες, χωρίς να φαγωθείς ή να πνιγείς;

Πώς ελέγχεις το μυαλό σου, τη σκέψη σου και τα συναισθήματά σου, ώστε να φτάσεις στον προορισμό σου ακόμη και χωρίς πηδάλιο;

Με παρατήρηση, έρευνα, κριτική σκέψη, φαντασία, λογική και συμπεριεκτικότητα.

Πώς, λοιπόν, κατασκευάζεις ένα γερό πλοίο, μια ΝΗΑ του Νου;

Μελετώντας τα Ομηρικά Έπη επισταμένως και ενδελεχώς, οριζοντίως και καθέτως, με ανοιχτά μυαλά, χωρίς στεγανά σκέψης, νοητικές αγκυλώσεις και εμμονές.

Γιατί τα μυαλά είναι σαν τα αλεξίπτωτα: λειτουργούν καλύτερα όταν είναι ανοιχτά!

Δεν κατασκευάζουμε πλοία για να τα κρατάμε δεμένα στο λιμάνι των βεβαιοτήτων μας.

Τα κατασκευάζουμε για να ταξιδεύουν, να εξερευνούν, να δοκιμάζονται, να αντιμετωπίζουν το Άγνωστο.

Και δεν αναζητούμε την αβύθιστη ΝΗΑ επειδή πιστεύουμε ότι δεν θα συναντήσει ποτέ τρικυμίες.

Την κατασκευάζουμε ώστε να διαθέτει την αντοχή, την ευελιξία και την ικανότητα να διορθώνει την πορεία της.

Γιατί ακόμη και ο Οδυσσέας ναυάγησε. Δεν έπαψε όμως να αναζητά τον δρόμο της επιστροφής.

Το αβύθιστο πλοίο του Νου δεν είναι εκείνο που δεν κινδυνεύει ποτέ. Είναι εκείνο που δεν εγκαταλείπει την προσπάθεια να κατανοήσει, να μάθει και να συνεχίσει.

Και τώρα η μεγάλη ομηρική μας ερώτηση:

Μπορούμε να κατασκευάσουμε έναν Νου αρκετά ελεύθερο ώστε να ταξιδεύει απήδαλος και αρκετά συγκροτημένο ώστε να μην είναι ποτέ ακυβέρνητος;

Τα πλοία του Οδυσσέα βυθίζονται. Ο ΝΟΥΣ ΤΟΥ ΟΜΩΣ ΠΑΡΑΜΕΝΕΙ ΑΒΥΘΙΣΤΟΣ!

Και αυτή είναι η ουσία ολόκληρου του Ομηρικού μας Ναυπηγείου!

Ο Ποσειδώνας μπορεί να τσακίσει το σκαρί, να σηκώσει κύματα, να διαλύσει τα πανιά. Ο Κύκλωπας μπορεί να καταβροχθίσει συντρόφους. Οι Σειρήνες μπορούν να απειλήσουν την κρίση του.

Αλλά όσο ο Οδυσσέας διατηρεί την ικανότητα να σκέφτεται, να μαθαίνει, να επινοεί και να αναζητά λύσεις, το ουσιαστικό του πλοίο δεν έχει βυθιστεί.

Ο Οδυσσέας δεν  νικά τη θάλασσα με τη δύναμη. Ο Όμηρος  κατασκευάζει με την αντοχή του Νου του και τη γνώση  ένα γερό πλοίο που την δαμάζει.

Αυτό είναι το Ομηρικό μας Ναυπηγείο.

ΑΠΗΔΑΛΟΙ, ΟΧΙ ΑΚΥΒΕΡΝΗΤΟΙ!

Σύγχρονο  ομηρικό ναυπηγείο αβύθιστων νηών 

Αστραία