Το Δώρο του Κύκλωπα

 

#ΚΥΚΛΩΠΑΣ, #ΟΔΥΣΣΕΑΣ, #ΔΩΡΟ, #ΓΝΩΣΗ

Ο Οδυσσέας στη σπηλιά του Κύκλωπα

Κυριολεξία, αλληγορία ή μυθοπλασία με ιστορικά στοιχεία; Ιδού η απορία!

Μία από τις πιο σοκαριστικές σκηνές της Οδύσσειας είναι εκείνη όπου ο Οδυσσέας βρίσκεται στη σπηλιά του Κύκλωπα Πολύφημου, ο οποίος καταβροχθίζει τους συντρόφους του.

Πώς μπορούμε να ερμηνεύσουμε αυτή τη φρικιαστική σκηνή; Ως κυριολεκτική περιγραφή ενός πραγματικού γεγονότος, ως μυθοπλασία, ως αλληγορία ή ως μυθοπλασία που διατηρεί ιστορικά στοιχεία;

1. Η κυριολεκτική προσέγγιση

Εάν δεχθούμε την αφήγηση ως κυριολεκτική περιγραφή πραγματικών γεγονότων, θα πρέπει να δεχθούμε ότι υπάρχει ένας θεός, ο Ποσειδώνας, με  γεννητικά όργανα , αναπαραγωγικές και βιολογικές λειτουργίες, ο οποίος αποκτά παιδιά, μεταξύ των οποίων και ένα μονόφθαλμο γιγαντιαίο ον, τον Κύκλωπα Πολύφημο.

Πουθενά, όμως, δεν έχουν βρεθεί παλαιοντολογικά τεκμήρια που να αποδεικνύουν την ύπαρξη ενός τέτοιου ανθρωπόμορφου είδους, όπως επισημαίνει και ο παλαιοντολόγος και ομηριστής Νικόλαος Καμπάνης.

2. Η μυθοπλαστική προσέγγιση

Είναι πολύ πιθανόν οι αρχαίοι άνθρωποι, αντικρίζοντας απολιθωμένα κρανία μεγάλων ζώων, όπως των προβοσκιδωτών, να έπλασαν με τη φαντασία τους υπερφυσικά όντα και γίγαντες.

Μια τέτοια ορθολογική ερμηνεία της δημιουργίας των μυθολογικών τεράτων εξετάζει και ο  ορθολογιστής ομηριστής Γεώργιος Μεταξάς.

3. Μυθοπλασία με ιστορικά στοιχεία

Μία άλλη ενδιαφέρουσα εκδοχή είναι ότι η αφήγηση διατηρεί αναμνήσεις πραγματικών συγκρούσεων μεταξύ αρχαίων ανθρώπινων πληθυσμών.

Ο Νικόλαος Καμπάνης  διατυπώνει την υπόθεση ότι η συνάντηση του Οδυσσέα με τον Κύκλωπα ενδέχεται να απηχεί μια πολύ παλαιότερη αναμέτρηση ανθρώπων του είδους Homo sapiens με Νεάντερταλ (Homo neanderthalensis).

Μπορεί η ανθρώπινη συλλογική μνήμη να διατηρεί, μέσα από παραδόσεις και αφηγήσεις, εικόνες από πολύ μακρινές εποχές; Και, εάν ναι, πώς θα μπορούσαμε να τις αναγνωρίσουμε και να τις διακρίνουμε από τις μεταγενέστερες μυθοπλαστικές προσθήκες;

4. Τα αρχέτυπα και τα σύμβολα

Η ιστορία περιλαμβάνει και άλλα πολύ ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά, αρχέτυπα και σύμβολα.

Ο ένας οφθαλμός του Κύκλωπα, παντεπόπτης οφθαλμός, μάς παραπέμπει, συγκριτικά, στον πανόπτη Άργο με τους εκατό οφθαλμούς.

Ο Κύκλωπας είναι επίσης ποιμένας με γκλίτσα και διαθέτει τεράστια σωματική δύναμη.

Η μορφή του ποιμένα και η ποιμαντική ράβδος εμφανίζονται σε διαφορετικές πολιτισμικές παραδόσεις ως σύμβολα καθοδήγησης, προστασίας αλλά και εξουσίας.

Ανάλογα, στην Ιλιάδα, ο Αγαμέμνονας, ποιμλενας λαών εμφανίζεται με το βασιλικό σκήπτρο, ενώ στον πολεμικό εξοπλισμό του συναντούμε και παραστάσεις δρακόντων.

Ο συγγραφέας Νικόλαος Λίτσας έχει αναφερθεί στο αρχέτυπο του δράκου, ο οποίος απαιτεί ανθρώπινες θυσίες και προσφέρει ανταλλάγματα.

Στην περίπτωση του Πολύφημου έχουμε μια χαρακτηριστική αντιστροφή της έννοιας του δώρου, το γέρας τα γηρατειά: ο Κύκλωπας υπόσχεται στον Οδυσσέα  ότι θα τον καταβροχθίσει τελευταίο  !

Αυτό είναι το περίφημο «ξείνιον» του Πολύφημου.

5. Ο κανιβαλισμός ως ιστορικό φαινόμενο

Εδώ συναντούμε ένα πραγματικό ανθρωπολογικό φαινόμενο: τον κανιβαλισμό.

Η αρχαιολογία και η ανθρωπολογία έχουν τεκμηριώσει περιπτώσεις  κανιβαλισμού και ανθρωποφαγίας σε διαφορετικές εποχές και κοινωνίες..

Ο Πολύφημος και οι Λαιστρυγόνες παρουσιάζονται στην Οδύσσεια ως ανθρωποφάγα όντα, που καταστρέφουν ανθρώπους και παραβιάζουν θεμελιώδεις κανόνες της ανθρώπινης συμβίωσης.

Η ανθρωποφαγία αποτελεί επίσης αντικείμενο αποτροπιασμού σε άλλες ελληνικές μυθολογικές παραδόσεις.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο Τάνταλος, ο οποίος, σύμφωνα με μεταγενέστερες μυθολογικές αφηγήσεις, προσφέρει το σώμα του γιου του Πέλοπα ως τροφή στους θεούς, θέλοντας να δοκιμάσει τη γνώση τους, και τιμωρείται.

6. Το αρχέτυπο του δράκου  και η μνήμη των αρχαίων  δεινοσαύρων θηρευτών

Ο Καρλ Σαγκάν, στο βιβλίο του Οι δράκοι της Εδέμ (The Dragons of Eden), εξετάζει την εξέλιξη της ανθρώπινης νοημοσύνης και συζητά τη σχέση του ανθρώπινου εγκεφάλου με αρχέγονους φόβους και συμβολικές εικόνες.

Μπορούμε, επομένως, να εξετάσουμε την υπόθεση ότι ορισμένες μυθολογικές μορφές τεράτων και δράκων συνδέονται με εξελικτικά παλαιότερους φόβους απέναντι σε επικίνδυνα ζώα.

7. Η ψυχολογική, πολιτική και θρησκευτική αλληγορία

Πέρα από όλα αυτά, ο Κύκλωπας αποτελεί και μια εξαιρετικά ισχυρή αλληγορία, την οποία μπορούμε να εξετάσουμε σε ψυχολογικό, πολιτικό και θρησκευτικό επίπεδο.

Είναι η εικόνα μιας ανεξέλεγκτης δύναμης που δεν αναγνωρίζει νόμους, θεσμούς, δικαιώματα ή κανόνες φιλοξενίας.

Μπορεί να συμβολίζει ένα πανίσχυρο σύστημα εξουσίας που καταβροχθίζει τους ανθρώπους, όχι κυριολεκτικά, αλλά αφαιρώντας τους την ελευθερία, την αξιοπρέπεια, την εργασία, τη σκέψη και την ενέργειά τους.

Απέναντί του βρίσκεται ο Οδυσσέας, ο οποίος δεν μπορεί να νικήσει με τη σωματική δύναμη, αλλά επιστρατεύει τη νόηση, την παρατήρηση, την επινοητικότητα και τη στρατηγική.

Το ερώτημα, λοιπόν, παραμένει:

Πρόκειται για μια φανταστική ιστορία που διατηρεί ιστορικές αναμνήσεις; Για μια αλληγορία της βαρβαρότητας και της εξουσίας; Ή για μια πολυεπίπεδη ποιητική σύνθεση, στην οποία συνυπάρχουν όλα αυτά;

Το δώρο του Οδυσσέα

Ο Οδυσσέας με τους συντρόφους του φτάνουν στη χώρα των αθέμιστων  άνομων Κυκλώπων. Τον βλέπουν  ξαπλωμένο, πελώριο, να λιάζεται στο λιβάδι της Κυκλωπίας νήσου.

Οι Κύκλωπες είναι κτηνοτρόφοι, αλλά όχι γεωργοί. Δεν καλλιεργούν τη γη. Είναι ποιμένες και συντηρούνται από τα ποίμνιά τους και από όσα παράγει η φύση χωρίς την ανθρώπινη καλλιέργεια. Προφανώς δεν είναι φυτοφάγοι.

Οι σύντροφοι του Οδυσσέα τον συμβουλεύουν να πάρουν τρόφιμα και να φύγουν. Ο Οδυσσέας, όμως, αναζητώντας το δώρο της φιλοξενίας, αρνείται να φύγει σαν κλέφτης και αποφασίζει να ερευνήσει, να γνωρίσει και  "να συνομιλήσει "με αυτό το πελώριο ον, σε άπταιστα ομηρικά ελληνικά!

Ο διάλογος αποδεικνύεται ανέφικτος και καταλήγει στην ωμή βία του Κύκλωπα, ο οποίος τους εγκλωβίζει στη σπηλιά και αρχίζει να καταβροχθίζει τους συντρόφους του Οδυσσέα.

Ποιο είναι, λοιπόν, το δώρο που ήθελε ο Οδυσσέας; Το πήρε τελικά;

Σίγουρα δεν ήταν μόνο τα ζώα και τα τυριά!

Ναι, το πήρε! Ήταν το δώρο της εμπειρίας και της γνώσης.

Γιατί ο Οδυσσέας, ο άνθρωπος που «πολλῶν δ᾽ ἀνθρώπων ἴδεν ἄστεα καὶ νόον ἔγνω», είναι εξερευνητής. Ήθελε να δει από κοντά τι σημαίνει Κύκλωπας, να γνωρίσει έναν διαφορετικό τρόπο ζωής, όχι μέσα από διηγήσεις τρίτων, αλλά μέσα από το άμεσο βίωμα και την προσωπική εμπειρία.

Γιατί ο Οδυσσέας είναι ερευνητής που αναλαμβάνει κινδύνους, συμμετέχει στη ζωή και δεν την παρακολουθεί από απόσταση.

Ερευνά τη ζωή μέσα από τη ζωή, όχι έξω από αυτήν!

Με αυτή την έννοια, ο Οδυσσέας δεν είναι φιλόσοφος της παντόφλας και του καναπέ. Είναι άνθρωπος της δράσης, της έρευνας και της άμεσης εμπειρίας. Όπως ο Μέγας Αλέξανδρος, επιδιώκει να γνωρίσει τον κόσμο να τον εξερευνήσει . Με μια ουσιώδη διαφορά: ο Αλέξανδρος κατακτά χώρες με το σπαθί του, ενώ ο Οδυσσέας κατακτά τη γνώση με τον νου, την παρατήρηση και το βίωμα.

Ο ένας διευρύνει τα σύνορα του κόσμου του· ο άλλος τα σύνορα της συνείδησής του.

Και ο Αλέξανδρος ενδιαφερόταν για τη γνώση, την εξερεύνηση και τη γεωγραφία,  και ο Οδυσσέας υπήρξε πολεμιστής  στην Τροία

Ο Οδυσσέας πήγε αναζητώντας ένα ξένιο δώρο και έφυγε με ένα  πολύτιμο μάθημα ζωής σε πορεία συνείδησης ανοδικής!

Σύγχρονα Ομηρικά Έπη 

Αστραία