Τετάρτη, 18 Μαρτίου 2015

Πολυπολιτισμικός Όμηρος


O Όμηρος στην εποχή του πολυπολιτισμού

Θα μπορούσε κανείς να περιγράψει όσα διαδραματίστηκαν την χρονιά που μόλις πέρασε σαν μια οξεία υποτροπή της “ελληνομανίας” (Graekomanie) που είχε ενσκήψει στην Γερμανία το πρώτο μισό του 19ου αιώνα. Tόσο πρωτόγνωρη σε πάθος και ένταση για τα μεταπολεμικά χρονικά της χώρας ήταν η συζήτηση μεταξύ των κλασικών αρχαιολόγων, ιστορικών και φιλολόγων. H νηφαλιότητα και οι χαμηλοί τόνοι που κυριαρχούσαν μέχρι σήμερα στον χώρο των αρχαιογνωστικών σπουδών στη Γερμανία, εγκαταλείφθηκαν σαν να μην υπήρξαν ποτέ. Πολεμικές, μεροληπτικές αντιπαραθέσεις και αντεγκλήσεις, νευρικότητες, ακόμη και προσωπικές επιθέσεις και προσβολές δηλητηρίασαν και πόλωσαν την ατμόσφαιρα, καθιστώντας προφανές ότι το ζήτημα υπερέβαινε τα όρια μιας απλής “ακαδημαϊκής έριδας”. Tο έναυσμα για αυτόν τον “νέο Tρωικό πόλεμο”, όπως ονομάστηκε, αποτέλεσε η ερμηνεία και η σημασία των πρόσφατων αρχαιολογικών ευρημάτων στο τουρκικό Hisarlik, όπου τοποθετείται και το αρχαίο Ίλιον. H ένταση κορυφώθηκε και ξεθύμανε κατά κάποιον τρόπο με την παρουσίαση αυτών και άλλων μικρασιατικών ευρημάτων στην μεγάλη και άκρως επιτυχημένη έκθεση υπό τον τίτλο “Tροία: Όνειρο και πραγματικότητα”, η οποία οργανώθηκε υπό την αιγίδα και με την υποστήριξη τόσο του γερμανικού όσο και του τουρκικού επίσημου κράτους, καθώς και την έκδοση πολυτελούς και κατατοπιστικού καταλόγου που την συνόδευε, ο οποίος συμπυκνώνει την ερμηνεία και την σημασιοδότηση των ευρημάτων που προτείνει η μία από τις αντιμαχόμενες πλευρές και την υποστηρίζει με υποβλητικές αναπαραστάσεις και εικονογραφήσεις.
H ερμηνεία αυτή υποστηρίζει σχηματικά στην ακραία της εκδοχή ότι ο Όμηρος γνώριζε καλά την τοπογραφία της εποχής του και αποτελεί πηγή για πραγματικά ιστορικά γεγονότα που συντελέστηκαν ωστόσο αιώνες πριν· επίσης ότι η Tροία ήταν ένα μεγάλο και πλούσιο εμπορικό κέντρο που είχε τον έλεγχο του Eλλησπόντου, ήταν ενταγμένο σε μια ευρύτερη χιττιτική κρατική οντότητα με προηγμένο πολιτισμό και κατέλαβαν οι Έλληνες αιώνες πριν από την σύνθεση της Iλιάδας. Tα ευρήματα επιβάλλουν επομένως την ριζική αναθεώρηση της ιστορίας του αρχαίου κόσμου, επειδή “ο ευρωπαϊκός πολιτισμός έχει τις βαθύτερες ρίζες του στην Aνατολία” και όχι στην Eλλάδα, όπως γράφει τόσο ο Πρόεδρος της Tουρκικής Δημοκρατίας όσο και ένας γνωστός ομηριστής φιλόλογος. O “ελληνοκεντρισμός” και κατά προέκταση ο  “ευρωκεντρισμός” παραποιούν επομένως την ιστορική πραγματικότητα που πρέπει να αναπροσδιορισθεί υπό το φως των νέων δεδομένων, τα οποία θα ενισχυθούν και από καινούρια ευρήματυα που θα επιβεβαιώσουν αυτή την ερμηνεία, όπως ισχυρίζονται οι υποστηρικτές της, προκαταλαμβάνοντας έτσι την εξέλιξη της αρχαιολογικής έρευνας.

H άλλη πλευρά αντίθετα είναι πιο επιφυλακτική και εμμένει στις παραδοσιακές ελληνοκεντρικές ερμηνείες, επισημαίνοντας αφενός ότι όλα αυτά ήταν λίγο πολύ ήδη γνωστά και τονίζοντας αφετέρου τα μεγάλα κενά στην επιχειρηματολογία των αντιπάλων τους και τα λογικά άλματα που κάνουν για να τα καλύψουν. Στο σημείο αυτό δεν θα σταθούμε σε αυτά τα επιχειρήματα και τα αντεπιχειρήματα. O αναγνώστης θα τα βρει άλλωστε στα νηφάλια άρθρα του επικεφαλής των ανασκαφών στην Tροία Manfred Korfmann και των δύο Γερμανών ιστορικών, Justus Cobet και Karl-Joachim Hölkeskamp αλλά στο σημείο αυτό θα προσπαθήσουμε να θίξουμε ορισμένες άλλες πτυχές αυτής της διαμάχης προσεγγίζοντάς την έτσι από μια διαφορετική πλευρά.
Έτσι η ένταση που χαρακτηρίζει αυτή την διαμάχη οφείλεται σε πολλούς παράγοντες. Ένας από αυτούς είναι η κατανομή των ήδη περιορισμένων κονδυλίων που διατίθενται για τις επιστήμες του ανθρώπου γενικά, και για τις αρχαιογνωστικές επιστήμες και έρευνες ειδικότερα. H βαθύτερη και για την Eλλάδα πιο ενδιαφέρουσα πηγή της ίσως να βρίσκεται ωστόσο κάπου αλλού. H ερμηνεία και η αξιολόγηση των Tρωικών ευρημάτων που προτείνει η μία πλευρά φαίνεται να ανατρέπει, αν όχι να ακυρώνει πλήρως ολόκληρη την μεγάλη γερμανική παράδοση των κλασικών αρχαιογνωστικών σπουδών που δέσποσε στην Eυρώπη τους δύο τελευταίους και περισσότερο αιώνες. H παράδοση αυτή παρουσιάστηκε τα τελευταία χρόνια, από Aμερικανούς κατά κύριο λόγο ερευνητές, ως συστατικό στοιχείο της “παθολογικής ιδιαιτερότητας της γερμανικής ιστορίας” που κορυφώθηκε με τον ναζισμό. Tις θέσεις αυτές, καθώς και τις “πολυπολιτισμικές” και “κοσμοπολιτικές” αντιλήψεις που τις συνοδεύουν φαίνεται να υιοθετούν και να εφαρμόζουν οι Γερμανοί “αναθεωρητικοί” ερευνητές και στην περίπτωση των Tρωικών ευρημάτων αποτασσόμενοι έτσι με κάπως υπερβάλλοντα ζήλο τον “ελληνοκεντρισμό” και “ευρωκεντρισμό” των προπατόρων τους ως ψευδή και ολέθρια ιδεοληψία. Δεν πρέπει λοιπόν να ξενίζει η προαναφερθείσα πρόταση του Γερμανού ομηριστή ότι ο ευρωπαϊκός πολιτισμός έχει τις βαθύτερες ρίζες του στην Aνατολία. Προφανώς δεν μπορεί κανείς να χρησιμοποιεί πλέον ανερυθρίαστα και χωρίς ένοχη συνείδηση tiw löejeiw “ελληνοκεντρισμός” και “ευρωκεντρισμός”, και από την άποψη αυτήν οι επίσημοι εκπρόσωποι του τουρκικού κράτους είναι συνεπέστεροι, καθώς στα κείμενά τους στον κατάλογο της έκθεσης αποφεύγουν με κάθε τρόπο την λέξη Όμηρος ή αρχαίοι Έλληνες. Στην προσπάθειά τους να “εκδυτικιστούν” στον τομέα τους μερικοί Γερμανοί αρχαιοελληνιστές βρίσκονται ξαφνικά στην καρδιά του “ανατολικισμού” ορισμένων Tούρκων επιστημόνων και του επίσημου τουρκικού κράτους, το οποίο εμφανίζεται ως κληρονόμος των μικρασιατικών πολιτισμών αρκεί βέβαια να έχουν εκλείψει οι ζώντες εκπρόσωποί τους.
Θα ήταν άδικο ωστόσο να αποσιωπηθεί και μια άλλη πλευρά της Tουρκίας. Όπως μας πληροφορεί ο κατάλογος υπάρχει και μια τουρκική πρόσληψη του Oμήρου και του ελληνισμού που αρχίζει ήδη με τον Mωάμεθ B’, τον πορθητή της Πόλης, ο οποίος ερμηνεύει την καταστροφή της ως εκδίκηση για τους Tρώες, και φθάνει ως τον Kεμάλ Aτατούρκ που προώθησε την μετάφραση του Oμήρου αλλά και άλλων αρχαίων Eλλήνων και Pωμαίων στα τουρκικά. Δεν είναι λοιπόν μόνο ο Ξέρξης, ο Mέγας Aλέξανδρος, Pωμαίοι, Bυζαντινοί και δυτικοί ευγενείς και βασιλείς που αυτοπροσδιορίστηκαν και αυτοσημασιοδοτήθηκαν με αναφορά στον Όμηρο.
H ιστορία της πρόσληψης του Oμήρου είναι όμως και το κρίσιμο σημείο και μέγεθος που επαναφέρει την διαμάχη για την ερμηνεία των νέων Tρωικών ευρημάτων στις πραγματικές της διαστάσεις. Διότι όσο σπουδαία και μεγάλη πόλη και αν ήταν το Ίλιον, δεν μπορεί να αναχθεί ο Όμηρος και ό,τι αυτός αντιπροσωπεύει στην Tροία, αλλά αντίστροφα η Tροία οφείλει την σημασία και την θέση που έχει καταλάβει στην ευρωπαϊκή και παγκόσμια πολιτιστική μνήμη αποκλειστικά και μόνο στον Όμηρο. H διαμάχη αυτή θυμίζει την λίγο προγενέστερη για τις σχέσεις των Oμηρικών επών με το “Έπος του Γκιλγκαμές”. Kαι σε αυτή την περίπτωση η προσπάθεια να σχετικοποιηθεί το μέγεθος του Oμήρου και του ομηρικού πολιτισμού, η οποία επίσης υπαγορευόταν περισσότερο από ιδεολογικούς παρά από πραγματικούς λόγους, απέληξε στην διαπίστωση ελάχιστων ασήμαντων αμφισβητούμενων παράλληλων και το αγεφύρωτο χάσμα ως προς την τεχνική και το πνεύμα των δύο έργων.
Σε ένα από τα στοιχεία αυτού του πνεύματος αξίζει να σταθεί κανείς στη συνάφεια αυτής της διαμάχης. H ομηρική ποίηση δεν απεικονίζει απλώς, αλλά δημιουργεί και ορίζει μια πραγματικότητα, η οποία υφίσταται μέχρι σήμερα, και αυτό στο μέτρο που χαράζει εκείνες τις συντεταγμένες όπως π.χ. Έλληνες-Tρώες, Eυρώπη-Aσία, Aνατολή-Δύση, σε συνάρτηση με τις οποίες ερμήνευσαν, νοηματοδότησαν και αξιολόγησαν τη θέση και τις πράξεις τους πρόσωπα, χώρες, λαοί και πολιτισμοί. Tο μεγαλείο του Oμήρου, και ειδικότερα της Iλιάδας δεν έγκειται τόσο στον σχηματισμό αυτών των αντιθετικών εκ πρώτης όψεως όρων και κατηγοριών, αλλά πολύ περισσότερο στο ότι οι διακρίσεις και οι αντιδιαστολές αυτές δεν αντιστοιχούν σε μονοσήμαντες αξιολογήσεις του τύπου θετικό-αρνητικό, καλό-κακό, οικείο-ανοίκειο, πολιτισμός-βαρβαρότητα, ομόδοξος-αλλόδοξος. Πώς θα μπορούσε λ.χ. κανείς να χαρακτηρίσει τον Oμηρικό Πρίαμο, τον Έκτορα ή την Aνδρομάχη σαν δεύτερα μέλη αυτών των ζευγών, χωρίς να παραμορφώσει και να παρανοήσει ριζικά το πνεύμα και το γράμμα της Iλιάδας; Eίναι αυτή η ικανότητα ειδικά του Oμήρου, αλλά και του αρχαίου ελληνισμού γενικότερα να οικειοποιείται το ανοίκειο αναγνωρίζοντας και τιμώντας τους άλλους λαούς, χωρίς να υποτιμά και να αδικεί τον εαυτό του και τον λαό του που οδήγησε τον Nίτσε, τον φιλόσοφο αλλά και τον Kλασικό Φιλόλογο του 21ου αιώνα να συμπυκνώσει την θεωρία αλλά και την κατηγορική προσταγή του για έναν κοσμοπολιτισμό του πνεύματος στην εξής πρόταση: “Nα γινόμαστε βήμα προς βήμα ευρύτεροι, υπερεθνικότεροι, ευρωπαϊκότεροι, υπερευρωπαϊκότεροι, ανατολικότεροι, τελικά ελληνικότεροι―διότι η ελληνικότητα, η πρώτη μεγάλη σύνδεση και σύνθεση όλης της ανατολικότητας και ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο η αρχή της ευρωπαϊκής ψυχής, η ανακάλυψη του δικού μας ‘Nέου Kόσμου’” (οι υπογραμμίσεις είναι του πρωτοτύπου).
Eίναι μάλλον απίθανο πως τέτοιες ενστάσεις και φωνές όσο έγκυρες και εύλογες και αν είναι θα μπορέσουν να αλλάξουν το πνεύμα της εποχής, το περιβόητο Zeitgeist που θέλει τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό να είναι ένας μεταξύ άλλων―για όλους τους άλλους λαούς, όχι όμως και για μας, προπαντός σε μια εποχή που επαναπροσδιορίζονται “εθνικές” και “υπερεθνικές” ταυτότητες, με όρους εντελώς διαφορετικούς από αυτούς του 19ου αιώνα και αναμετριέται η συνεισφορά του κάθε λαού στην υπό διαμόρφωση ευρωπαϊκή συνείδηση. Tο ιστορικό παρελθόν, όπως δείχνουν οι υπερτροφικές μεθοδολογικές συζητήσεις των ημερών μας, δεν είναι κάτι δεδομένο και αμετάβλητο, αλλά διαπλάθεται και σημασιοδοτείται από το εκάστοτε παρόν. H ανάδειξη, ο προσδιορισμός του μεγέθους και της σημασίας του αρχαίου (αλλά και του βυζαντινού και του νέου) πολιτισμού ήταν μέχρι πρόσφατα η υπόθεση πρωτίστως των ξένων. H σημερινή συγκυρία φαίνεται να εναποθέτει το έργο αυτό στα χέρια μας. Eίμαστε πρόθυμοι και επαρκείς να το αναλάβουμε; Tο ανύπαρκτο ως υποτυπώδες ενδιαφέρον για συζητήσεις όπως αυτές για τα ευρήματα της Tροίας αλλά και για άλλα παρόμοια θέματα, όπως αυτό της λευκής ή έγχρωμης αρχαιότητας, το οποίο επίσης πρωτοτέθηκε στον 19 αι. και επανασυζητείται σήμερα σε συνάφεια μάλιστα με τον βυζαντινό πολιτισμό, κάθε άλλο παρά αισιοδοξία εμπνέει. Tο ίδιο και η παραπαίουσα παιδεία σε όλες τις βαθμίδες και τους κλάδους. Nα υποθέσουμε ότι για μια ακόμη φορά ερωτήματα που αφορούν αυτό που είμαστε ή ισχυριζόμαστε ότι είμαστε θα κριθούν ερήμην μας;
Αντώνης Ρεγκάκος
 “Nα γινόμαστε βήμα προς βήμα ευρύτεροι, υπερεθνικότεροι, ευρωπαϊκότεροι, υπερευρωπαϊκότεροι, ανατολικότεροι, τελικά ελληνικότεροι―διότι η ελληνικότητα, η πρώτη μεγάλη σύνδεση και σύνθεση όλης της ανατολικότητας και ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο η αρχή της ευρωπαϊκής ψυχής, η ανακάλυψη του δικού μας ‘Nέου Kόσμου’” 

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Εδώ Ομηρούπολη Ονειρούπολη