Άρμα Αχιλλέως

ΑΧΙΛΛΕΙΟΝ

Στον Θαυμαστό κόσμο του Ομήρου

1. Το προοίμιο

«Η Ιλιάδα έχει δεκαπεντέμισι περίπου χιλιάδες (15.692) δακτυλικούς εξάμετρους στίχους. Στον πρώτο από αυτούς ο ποιητής γυρεύει από τη θεά να του ψάλει την μήνιν του Πηλείδη Αχιλλέα. Η λέξη μήνις είναι η πρώτη στο πρώτο ημιστίχιο, το δεύτερο το παίρνει ολόκληρο το όνομα του ήρωα που θύμωσε. Στους άλλους έξι στίχους που έχει το προοίμιο, επιγραμματικά σύντομο, δίνονται οι συνέπειες του θυμού —πολλών γενναίων ψυχές έστειλε στον Άδη κτλ. — και η πιο βαθιά αρχή των γεγονότων: η βουλή του Δία, που εκπληρωνόταν έτσι. Ο έβδομος στίχος έχει τα ονόματα των δύο αρχηγών που μάλωσαν, Ατρείδης άναξ ανδρών πρώτα και πλατιά ειπωμένο, δίος Αχιλλεύς ύστερα και σύντομα. Με το όνομα του Αχιλλέα, που τ' ακούμε για δεύτερη φορά, κλείνει το προοίμιο, αφού είπε όλα όσα χρειάζονταν: το θέμα, τους ήρωες, την πηγή αυτών που θα γίνουν.

[...] Μόνο ο Όμηρος, όπως μαθαίνουμε από τον Αριστοτέλη (Ποιητική 1459α 30), έβαλε στη βάση της ενότητας στη μεγάλη του διήγηση μια πράξη και γύρεψε να μας κάνει να δούμε όλη τη μακροχρόνια σειρά των γεγονότων του πολέμου μέσα από το πρίσμα της πράξης αυτής.»

(Κομνηνού-Κακριδή Ό.,  Σχέδιο και τεχνική της Ιλιάδας, σελ. 6-7)

2. Η έναρξη της δράσης

«Ο χρόνος της αφηγηματικής δράσης έχει τώρα προσδιορισθεί - θα ξεκινήσει με τη διένεξη των δύο ηρώων. Η αιτία της έριδας θα επισημανθεί για πρώτη φορά σε μιαν ερώτηση που απευθύνεται στη θεά: "Ποιος τάχα απ' τους θεούς τους έσπρωξε να μπούνε σ' τέτοια αμάχη;" [μτφρ. Ν. Καζαντζάκης -1. Κακριδής] (η ερώτηση προς τη Μούσα είναι στερεότυπο στοιχείο της επίκλησης, όπως βλέπομε στο Β 487). Ο ποιητής επιδέξια βοηθάει το ακροατήριό του να συλλάβει την παρούσα κατάσταση, με ένα άλμα στο μέλλον (= οργή του Απόλλωνος και λοιμός) και κατόπιν με επάνοδο στον παρόντα χρόνο, με ενδιάμεσο σημείο την αποπομπή του ιερέα από τον Αγαμέμνονα- η δράση ξεκινάει ανεπαίσθητα, καθώς ο ιερέας πλησιάζει τα ελληνικά πλοία.»

( Edwards M.W Όμηρος ο ποιητής της Ιλιάδας, εκδ. Καρδαμίτσα, σελ. 240-241)

3. Η σκηνή του Χρύση

«[...] Ο λόγος του Χρύση για μια στιγμή δείχνει πως πέτυχε το σκοπό του - όλοι οι Αχαιοί — στρατός και βασιλιάδες— επιδοκιμάζουν και φωνάζουν ότι πρέπει να σεβαστούν τον ιερέα και να δεχτούν τα λύτρα. [...] Ένας μόνο δε συμφωνεί, αυτός που το ζήτημα τον αγγίζει άμεσα, ούτε νιώθει την υποχρέωση να συμμορφωθεί με των άλλων τη γνώμη, ο Αγαμέμνονας. Τον βλέπουμε να ξεχωρίζει έντονα στους δύο στίχους που εισάγονται με τον "αλλά" (24 κ.) και βρίσκονται σε χτυπητή αντίθεση με τους προηγούμενους των Αχαιών. Το όνομά του ακούγεται για πρώτη φορά τώρα μαζί με το πατρωνυμικό του (24) σκεπάζοντας το μισό στίχο, τη στιγμή που ο ήρωας παρουσιάζεται σε όλη του τη δύναμη να καταφρονεί και τον ικέτη και το θεό του και τους Αχαιούς, βασιλιάδες και λαό (στ. 26-32). Χαρακτηριστική η αντίθεση του "κρατερού" αυτού λόγου με τον ήπιο του Χρύση. Μπροστά του ο Αγαμέμνονας δεν βλέπει τον ιερέα, που έχει χρέος να σεβαστεί, όπως οι Αχαιοί (23)- βλέπει τον αδύναμο, αξιοκαταφρόνητο γέρο (26). Και εκεί που ο Χρύσης είχε περιλάβει στο λόγο του τους Ατρείδες και τους Αχαιούς όλους, για να μιλήσει μόνο για μια στιγμή για τον εαυτό του (19), ο Αγαμέμνονας κλείνεται σ' έναν πιο στενό κύκλο - γι' αυτόν δεν υπάρχει άλλος από τον εαυτό του, τον αντίμαχό του και τη γυναίκα που τους έφερε αντιμέτωπους. [...] Με τον τελευταίο του λόγο ο Αγαμέμνονας γυρίζει στο Χρύση (32) - ο στίχος έρχεται σε συνειδητή αντίθεση με τον τελευταίο τον πρώτο λόγο 21): κρυφή απειλή εκεί, ανοιχτή απειλή εδώ. Ο Χρύσης ζητούσε να σεβαστούν έναν μεγάλο θεό - ο δεύτερος, πάντα προσωπικός, απαιτεί να πάψουν να τον ερεθίζουν. [...] Οι Αχαιοί έχουν βουβαθεί - ο αρχιστράτηγος τους δεν αξίωσε να τους αναφέρει ούτε με έναν λόγο, ούτε και έδωκε καμιά σημασία στη γνώμη τους. Χαρακτηριστική η αντίθεση της τωρινής βουβαμάρας τους με την επευφημία τους ύστερα από το λόγο τον Χρύση (22).»

(Κακριδής Ι.Θ., Προομηρικά..., σελ. 61 κ.εξ.)

4. «Και η βουλή γενόνταν του Κρονίδη»

«Σχετικά με την Ιλιάδα στέκει στην αρχή η φράση: Διός δ' έτελείετο βουλή [έτσι το θέλησε να γίνει τότε ο Δίας], και κατά κάποιον τρόπο αυτή η θέληση τον ύψιστου θεού αποτελεί πραγματικά τον απώτατο στόχο στην Ιλιάδα. Και όμως η Ιλιάδα δεν γίνεται γι' αυτό θεοκρατικό ποίημα-μέσα της ο κόσμος δεν υποβιβάζεται σε απλή σκηνή, όπου οι άνθρωποι δρουν σαν ανδρείκελα, υπακούοντας στα νοήματα ενός ανεξιχνίαστου σκηνοθέτη. Πώς γίνεται αυτό; Γίνεται επειδή ο ποιητής, όταν αποκαλύπτει τα μελλούμενα, δεν τα αποκαλύπτει μονομιάς. Διαβαθμίζει τους στόχους, και ο θεός φανερώνει τις προθέσεις του κομματιαστά, με προρρήσεις που αλληλοσυμπληρώνονται ως πολύ πέρα από τη μέση τον έπους- και πάλι, το τέλος μένει μυστικό. Άλλες θεϊκές δυνάμεις, που αγνοούν τις απώτερες προθέσεις τον Δία, κατευθύνουν στο μεταξύ τη δράση σε δρόμους που απομακρύνονται από τους καθορισμένους στόχους, ή και σημειώνουν υποχώρηση. Και συχνά η πορεία της υπόθεσης είναι έτσι οργανωμένη, ώστε να ανοίγονται παράπλευροι δρόμοι, που αν τους ακλουθούσε κανείς θα γλίτωνε πραγματικά τις συμφορές που πλακώνουν.

Όλα αυτά και μερικά άλλα ακόμη προσφέρουν στη δράση ενότητα και ποικιλία συνάμα, και προπαντός έχουν αποτέλεσμα να διατηρεί η δράση τον ανθρώπινο χαρακτήρα της. Πίσω από αυτή την "τεχνική" στέκει μια κοσμοθεωρία που βλέπει όσα συμβαίνουν στον κόσμο όπως είναι: στην ενεργητική τους πραγματικότητα — όχι ψύχραιμα, ανέλπιδα, και αποθεοποιημένα, σαν ένα ρεύμα από χειροπιαστές "πραγματικότητες", που η καθεμιά τους οδηγεί υποχρεωτικά στην επόμενη, ούτε όμως και ηθοπλαστικά σαν μια "ανώτερη τάξη" που με απόλυτη συνέπεια φανερώνεται στο καθετί και στο σύνολο. [.] Τίποτε δεν συμβαίνει γιατί έπρεπε ή γιατί κάποιος το ήθελε- το θεϊκό "πρέπει" και το ανθρώπινο "θέλημα" συμπλέκονται με τρόπο που να μην μπορεί κανείς να τα ξεχωρίσει. Έχουν παραμεριστεί όσα θα μπορούσαν να δημιουργήσουν την εντύπωση ότι οι δρόμοι της δράσης είναι αυστηρά προκαθορισμένοι και αναλλοίωτοι- από τη υπόσταση όμως των πραγμάτων και τις ίδιες τις περιστάσεις, με το παιχνίδι των ορμών και των δυνάμεων, δημιουργείται αυτό που πρέπει να γίνει, και αυτό είναι το θεϊκό. Ο ποιητής κατόρθωσε κάτι το σπάνιο: να βιώσει τα κοσμικά γεγονότα χωρίς καμιά δογματική απλοποίηση. Τον κόσμο τον αντικρίζει τραγικά μαζί και με ευσέβεια- βλέπει ζωή και πραγματικότητα, βλέπει Ιστορία.»

Schadewaldt W., Από τον κόσμο και το έπος του Ομήρου, τομ. Β', σελ. 65-67

5. Το «θαυμαστό»

«Με τους θεούς έχει σχέση το "θαυμαστό" και το υπερφυσικό, που άφθονο το συναντάμε στα δύο έπη. Θαυμαστό ονομάζομε ό,τι γίνεται "καθ' υπέρβασιν" της φυσικής τάξεως και των φυσικών και λογικών νόμων, ό,τι λέμε θαύμα. [...] Το θαυμαστό, ανάλογα με το βαθμό του απίθανου και του αλόγου και την προέλευση, μπορούμε να το διακρίνουμε σε εκπληκτικό, όταν παρουσιάζει κάτι αξιοθαύμαστο, που ξαφνιάζει και προκαλεί την έκπληξη, και σε καθεαυτό θαυμαστό, που προξενεί κατάπληξη και δέος, και στο οποίο είναι φανερή η θεία επενέργεια. [...] Το θαυμαστό στον Όμηρο δεν είναι διακοσμητικό ή στοιχείο εξωτερικής τεχνικής, ούτε απλό στοιχείο ψυχαγωγίας, αλλά είναι συνυφασμένο με τα πράγματα και τις αντιλήψεις και το περιεχόμενο του ομηρικού κόσμου.»

 (Καλογεράς Β.Α., Αισθητική..., σελ. 39-46)

Πηγή

Μόνο ο Όμηρος, όπως μαθαίνουμε από τον Αριστοτέλη (Ποιητική 1459α 30), έβαλε στη βάση της ενότητας στη μεγάλη του διήγηση μια πράξη και γύρεψε να μας κάνει να δούμε όλη τη μακροχρόνια σειρά των γεγονότων του πολέμου μέσα από το πρίσμα της πράξης αυτής.»

ΜΟΝΟ

Ιστορίες Δένδρων

Ραψωδία Ω

Ο Οδυσσέας φτάνει στο κτήμα του πατέρα του Λαέρτη.

Συνάντηση του Οδυσσέα με τον πατέρα του Λαέρτη και η συμφιλίωση του με τους συγγενείς των μνηστήρων ΥΠΟΘΕΣΗ Την άλλη μέρα το πρωί ο Οδυσσέας μαζί με τον Τηλέμαχο και το χοιροβοσκό πηγαίνει να δει τον πατέρα του Λαέρτη που ζει σ’ ένα κτήμα, έξω από την πόλη. Εκεί τον βρίσκουν να σκαλίζει ένα φυτό και ο Οδυσσέας του φανερώνεται. Ο Λαέρτης ζητά μια χειροπιαστή απόδειξη που θα μπορούσε να τον βεβαιώσει και ο Οδυσσέας του δείχνει την ουλή που είχε από το χανλιόδοντα ενός κάπρου. Του δείχνει ακόμη τα δέντρα του κήπου που του χάρισε, όταν ήταν παιδί. Τότε ο Λαέρτης καταλαβαίνει πως ο γιος του γύρισε όλοι μαζί πηγαίνουν στο σπίτι του και γιορτάζουν. Στο μεταξύ τα νέα για τη σφαγή των μνηστήρων έχουν διαδοθεί και οι φίλοι τους εξοπλίζονται για να πάρουν εκδίκηση από τον Οδυσσέα. Η Αθηνά μιλάει στον πατέρα της Δία κι εκείνη του προτείνει να μείνει ο Οδυσσέας βασιλιάς σ’ όλη του τη ζωή και να πέσει λήθη στους εκδικητές για να ξεχάσουν τον εξολοθρεμό των παιδιών τους και των αδελφών τους. ‘Ετσι οι εκδικητές ενώ ξεκινούν εναντίον του Οδυσσέα, για να έρθουν στο σπίτι του Λαέρτη, η θεά Αθηνά ενισχύει με δύναμη το Λαέρτη και τον ξανανιώνει. ‘Ετσι για μια ακόμη φορά νέος, πιάνοντας ένα ακόντιο το εκσφενδονίζει στον Ευπείθη και τον σκοτώνει.  ω Οδυσσείας ὣς φάτο, Λαέρτης δ' ἐχάρη καὶ μῦθον ἔειπε· "τίς νύ μοι ἡμέρη ἥδε, θεοὶ φίλοι; ἦ μάλα χαίρω· υἱός θ' υἱωνός τ' ἀρετῆς πέρι δῆριν ἔχουσι." τὸν δὲ παρισταμένη προσέφη γλαυκῶπις Ἀθήνη· "ὦ Ἀρκεισιάδη, πάντων πολὺ φίλταθ' ἑταίρων, εὐξάμενος κούρῃ γλαυκώπιδι καὶ Διὶ πατρί, αἶψα μάλ' ἀμπεπαλὼν προΐει δολιχόσκιον ἔγχος." ὣς φάτο, καί ῥ' ἔμπνευσε μένος μέγα Παλλὰς Ἀθήνη.        520 εὐξάμενος δ' ἄρ' ἔπειτα Διὸς κούρῃ μεγάλοιο, αἶψα μάλ' ἀμπεπαλὼν προΐει δολιχόσκιον ἔγχος καὶ βάλεν Εὐπείθεα κόρυθος διὰ χαλκοπαρῄου. ἡ δ' οὐκ ἔγχος ἔρυτο, διαπρὸ δὲ εἴσατο χαλκός· δούπησεν δὲ πεσών, ἀράβησε δὲ τεύχε' ἐπ' αὐτῷ. ἐν δ' ἔπεσον προμάχοισ' Ὀδυσεὺς καὶ φαίδιμος υἱός, τύπτον δὲ ξίφεσίν τε καὶ ἔγχεσιν ἀμφιγύοισι. καί νύ κε δὴ πάντας ὄλεσαν καὶ θῆκαν ἀνόστους, ΤΟ ΕΚΤΟΞΕΥΜΕΝΟ ΔΟΡΥ Paul Manship 1921

Ιστορίες Αλόγων

Από μυκηναϊκό πλοίο ο Δούρειος Ιππος

Μέσα σε μία νύχτα οι Αχαιοί ξέστησαν τις σκηνές, έκαψαν το στρατόπεδό τους και έφυγαν με τα πλοία τους. Ενα πλοίο, όμως, έμεινε πίσω.

Οι αρχαίες πηγές το αναφέρουν, αλλά με άλλο όνομα. Ηταν ο Δούρειος Ιππος, το ξύλινο ομοίωμα αλόγου που, γεμάτο πολεμιστές κρυμμένους στο εσωτερικό του, αφέθηκε στην παραλία, δήθεν αφιέρωμα στη θεά Αθηνά.

Ο καθηγητής του Τμήματος Μηχανολόγων και Αεροναυπηγών του Πανεπιστημίου Πατρών Θωμάς Γ. Χόνδρος θα καταδείξει σε σχετική ομιλία του πώς ο Δούρειος Ιππος δεν μπορεί παρά να είχε κατασκευαστεί από ένα πλοίο του μυκηναϊκού στόλου, αφού, σύμφωνα με τις αρχαίες πηγές, έγινε μέσα σε τρεις μέρες. Η διάλεξή του θα δοθεί τη Δευτέρα 30 Μαρτίου, ώρα 6.30 μ.μ. στον Σύλλογο των Αθηναίων, Κέκροπος 10 στην Πλάκα. Ο τίτλος της είναι «Η ανακατασκευή του Δούρειου Ιππου».

Η εκδήλωση εντάσσεται στη σειρά διαλέξεων που διοργανώνει η Εταιρεία Μελέτη της Αρχαίας Ελληνικής Τεχνολογίας (ΕΜΑΕΤ) σε συνεργασία με το Ιδρυμα Βούρου - Ευταξία και η είσοδος είναι ελεύθερη για το κοινό.

Ο κ. Χόνδρος αξιοποίησε αναφορές στην Ιλιάδα, παραστάσεις από αρχαία αγγεία καθώς και ευρήματα ανασκαφών διερευνώντας κατά πόσο ήταν εφικτή η κατασκευή του με τα μέσα της εποχής, καθώς και με τις γνώσεις των αρχαίων από πολιορκητικές μηχανές, ναυπηγική, ξυλουργική κ.ά. Υπολόγισε τα φορτία, την επιλογή των δομικών στοιχείων του Δούρειου Ιππου και την απαιτούμενη ελκτική ισχύ για τη μεταφορά του από την αμμώδη παραλία μέχρι έξω από τα τείχη της Τροίας και κατόπιν μέσα στην πόλη.

Σύμφωνα με εργασία που έχει εκπονήσει υπό την επίβλεψη του κ. Χόνδρου ο Θεόδωρος Μάλμεν, «η πληροφορία για την ολοκλήρωση της κατασκευής εντός τριών ημερών οδήγησε στην ιδέα της χρήσης ενός ομηρικού πλοίου. Το πλοίο κόπηκε στη μέση και τα δύο μισά εφαρμόστηκαν άνω-κάτω δημιουργώντας τον χώρο ενδιαιτήσεως των στρατιωτών. Κατασκευαστικά στοιχεία του Ιππου, πόδια, στραβόξυλα και καλλιτεχνικές βελτιώσεις της επιφανειακής κάλυψης θα αναζητηθούν στα αποθέματα του ναυπηγείου».

«Επίτευγμα»
Η ανακατασκευή του είναι δυνατή, «με βάση τα αρχαιολογικά ευρήματα, τις αρχαιολογικές αναφορές, τα ανθρωπομετρικά πρότυπα, τις ανάγκες ενδιαιτήσεως εντός του ίππου και τις αισθητικές απαιτήσεις της εποχής, την ασφάλεια και τις επιδόσεις.» Επρόκειτο, πάντως, για ένα επίτευγμα της μηχανικής, καθώς και για ένα ενδιαφέρον δείγμα πρωτόγονης δραστηριότητας σχεδιασμού.

Ο δεκαετής Τρωικός πόλεμος έληξε, σύμφωνα με τον μύθο, με ένα ιδιαίτερο τέχνασμα. Ο Οδυσσέας επινόησε την κατασκευή ενός μεγάλου σε μέγεθος ομοιώματος ξύλινου κούφιου αλόγου, του Δούρειου Ιππου. Το άλογο ήταν ζώο ιερό για τους Τρώες και πιστευόταν ότι θα το μετακινούσαν, ως φυλακτό, στο εσωτερικό της πόλης τους. Το κατασκεύασε ο μηχανικός Επειός, με την καθοδήγηση της Αθηνάς και στο εξωτερικό του έφερε την επιγραφή: «Αφιερωμένο στην Αθηνά από τους Ελληνες, για την επιστροφή τους στην πατρίδα» (Της εις οίκον ανακομιδής Ελληνες Αθηνά χαριστήριον).

Στον Δούρειο Ιππο εισχώρησε ομάδα Αχαιών με επικεφαλής τον Οδυσσέα (ο αριθμός ποικίλλει, ξεκινά από 12 φτάνοντας τις 3.000), ενώ ο υπόλοιπος στρατός έκαψε το στρατόπεδο προκειμένου να πιστέψουν οι Τρώες ότι η αποχώρησή τους είναι οριστική και έπλευσαν για την Τένεδο.

Το επόμενο πρωί ο Δούρειος Ιππος μεταφέρθηκε στην πόλη, ύστερα από γκρέμισμα τμήματος της κεντρικής πύλης ώστε να χωρέσει. Αμέσως μετά ξεχύθηκαν στους δρόμους της πόλης για να γιορτάσουν την επιτυχή έκβαση του πολέμου.

Κατά τα μεσάνυχτα ο Σίνων Αχαιός κατάσκοπος έκανε σήμα στον αχαϊκό στόλο, την ίδια στιγμή οι στρατιώτες που βρίσκονταν στον Δούρειο Ιππο βγήκαν και σκότωσαν τους φύλακες. Η συνέχεια είναι γνωστή.

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΚΩΤΤΗ

Από πλοίο, ΣΚΕΨΗ ΝΗΑ Αχαιών, ο Δούρειος Ίππος, σε άλογες πόλεις  με  άλογα ΟΝΤΑ που μέσα τους, έχουν κλειστεί σε ΤΕΙΧΗ  ΨΗΛΑ, έχει κατασκευαστεί.